ଏହି ଦିନ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର, ଯେଉଁଥିରେ ମୋର ପିତା ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବ, ଏହି କଥାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ମହାନୀୟ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି; ଆମ ପାଇଁ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିବାରେ ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ହେଇଯିବେ ନାହିଁ କି? ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମୋର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ ଶାନ୍ତବଚନ କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଉପରେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, ମହାବାହୁ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। ଏହି ପରି, ତୁମେ ମୋ ସହ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ବରଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଏବେ ତୁମେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏ ରାତି ମୁଁ ଏଠାରେ, ଜଳଧାରା ପାଖରେ ଶୋଇବି; ଏହା ମତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ ଅଛି। ଏପରି କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଉପଦେଶିଲେ, ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ସବୁବେଳେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖ, ମୃଦୁଭାବୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରେଖି ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଲେ ଓ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସେ ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି ଦେଖିଲେ ରାତି ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ନଦୀର ପାରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ଦେଖି ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ। ଥକିଯିବା ରାମ ଜଣେ ଶ୍ରୀମତୀ ଭାର୍ୟା ସହ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିଓଁପାଖରେ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କଥା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ସେ ରାତି ସାରା ଜାଗି ରହିଲେ, ତମସା ପାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଅଛି, ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ଉପରେ କଥା କହିଲେ। ତମସା ନଦୀର ଦୂର ପାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଢ଼ିଆ ଗାଈ ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ ପଶୁ ଜମା ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେକୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ବୋହିଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଅନାଦର କରି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେପରି ଆମଠାରୁ ଫେରିଯିବା ନିଷ୍ଠା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଉଁପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ବି ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ସେମାନେ ଏଉଁପରି ଘୁମେଇ ରହିବା ସମୟରେ ଆମେ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାଉ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରବାସୀ ଏଉଁପରି ଗଛ ତଳେ ଶରଣ ନେଇ ଶୋଇ ରହିବେ ନାହିଁ। ଏହି ନଗରିକମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଅନ୍ତୁ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ ଦୁଃଖ ନ ପାଉନ୍ତୁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହା ସୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କଥା ଠିକ୍, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଚଳି ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।” ତେଣୁ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦ୍ରୁତ ରଥ ଯୋଗ କର, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଦ୍ରୁତ ଚଳା, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ରୁତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ କଲେ ଓ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ମହାବାହୁ, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ରଥ, ତୁମେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତ ଚଢ଼, ସବୁ ଭଲ ହେଉ।” ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଧାରା ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ପାର କଲେ। ପାର ହୋଇ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏକ ବଡ଼, ନିରାପଦ, କାଣ୍ଟା ନଥିବା ରାସ୍ତାକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା। ତାପରେ ନାଗରିକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରଥ ଘୁଞ୍ଚା, ଏବଂ ଚଳ।” “କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ ଚଳା, ତାପରେ ରଥକୁ ପୁଣି ଘୁଞ୍ଚା, ଯାହାଫଳରେ ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ସାବଧାନରେ କର।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କଲେ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ରଥ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏହିପରି ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ, ସୀତା ସହ, ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥବାହକ ଆଶ୍ରମପଥରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଳାଇଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାଶରଥୀ, ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି, ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଗଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାବୀର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଯିବା ପରେ, ରାମ ବିହୀନ ନାଗରିକମାନେ ଶୋକରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୁଃଖିତମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଭାରୀ ମୁହଁ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ ନାଗରିକମାନେ ଶୋକକଥା କହିଲେ— “ହାଏ, ସେଇ ଘୁମ୍ ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଚାଲିଯାଏ, ଦୁଃଖର କଥା! ଆଜି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ସେ ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବାନ୍। କିପରି ଏଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାପା ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଆମେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ?” ଏଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶୁଖିଲା କାଠ ଅଛି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଲକଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ...