ତମସା ନଦୀର ଶୁଭ୍ର ତଟରେ ବସି ବିରାଜମାନ ହେଲେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ଥିଲେ। ରାମ ଦୟାଳୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୀତାକୁ ଦେଖି ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅଟବୀରେ ଆମେ ପ୍ରଥମ ରାତି ଅତିବାହିତ କରୁଛୁ; ଏହି ଅଟବୀବାସ ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ତୁମ ହୃଦୟ କେବେ ବି ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ।” ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଅଟବୀ ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ, ଅଟବୀ ମନେ ହେଉଛି କି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଛି। ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମର ବିଦାୟରେ ଶୋକିତ ହେବ; ନର-ନାରୀ ଏହାରେ ଅବଶ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବେ। ରାଜାଙ୍କ ସତ୍ଗୁଣରେ ଜନମାନେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ; ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ି ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହେଇନାହିଁ। ଭରତ, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମିଶିତ ମିଥା ଭାବରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭାବି ନାହିଁ। ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ମୋ ସହ ଚାଲି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ରାତି, ମୁଁ ତମସା ତଟରେ ଜଳ ପାଖରେ ଶୁଅିବି; ଏହା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅଟବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ନିବାସ ଅଛି। ଏପରି କଥା କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ସାବଧାନ ରଖ; ମୃଦୁଭାବରେ ଚାଲିବା।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଅନେକ ଚାରା ଦେଇ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସେ ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ଆସିବା ଦେଖି, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ବିଛାଇଲେ। ତମସା ତଟରେ ପତ୍ରରେ ଆଛାଦିତ ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଶୁଅିଲେ। ରାମ ଶ୍ରମିତ ଶରୀରରେ ସୀତା ସହ ଶୁଅିଲେ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହି, ତମସା ତଟରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କଥା କହି ଥିଲେ; ଦେଖିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି। ତମସା ଦୂର ତଟରେ, ଗବୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଅବହେଳା କରି, ଗଛ ତଳରେ ଆମ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଆମୁକ୍ତ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ।” “ଏମିତି ତାଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ, ଆମେ ଚାଡ଼ିବା ଦିନରେ ଏମାନେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ଆମେ ତ୍ୱରିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଯାଇପାରିବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଗଛ ତଳରେ ଶରଣ ନେଇ ଏପରି ଶୋଇ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଜନମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଇଛନ୍ତି, ଆମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ତାହାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମର ଦୃଢ଼ ରୂପରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସହମତ; ଚଳ, ତ୍ୱରିତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।” ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ କର; ମୁଁ ଅଟବୀକୁ ଯିବି; ତ୍ୱରିତ ଚାଲ, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗ କରି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଆପଣଙ୍କ ରଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା, ଦୟାଳୁ; ତ୍ୱରିତ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ଶୁଭ ହେଉ।” ରାଘବ ନିଜ ସହଚରମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀର ତ୍ୱରିତ ଓ ଭୂମିକୁ ବାହା ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ଏହି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏକ ବଡ଼, ନିରାପଦ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟଭୀତମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିନାହିଁ, ତେଣୁ ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦିଅ, ଚାଲିବା।” “ଏକ ସମୟ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିବା ପରେ, ରଥକୁ ଫେରାଇ ଆଉ ଚାଲିବା; ଜନମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିନାହିଁ, ଏହି କାମ ସାବଧାନ ଭାବରେ କର।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଏପରି କଲେ, ଫେରାଇ ଆଉ ରଥକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ, ସୀତା ସହିତ, ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚଲାଇଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଚାରିଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରଥ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଟବୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଳିସ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣ। ରାତି ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିହୀନ ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଶୋକରୁ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ବିଭୋର, ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ ରାମ ବିହୀନ, ସେମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଶାପ! ଯାହା ମନକୁ ଚୋରାଇ ନେଇଯାଏ; ଆଜି ଆମେ ବିଶାଳ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜ ଧାରୀ ରାମକୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ। କିପରି ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଜ ଆସକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି?