ତମସା ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ପାଡ଼ରେ ବସି, ରାଘବ ରାମ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ କହିଲେ, “ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତି। ତୁମର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ମନକୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନାହାଁତୁ। ଚାହ, ଚାରିପାଖରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁପରି ଅରଣ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା କାନ୍ଦୁଛି। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ପାଇଁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ, ତୁମେ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦୁଃଖ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଆମକୁ ନିରନ୍ତର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅନ୍ଧ ହେଉନାହାନ୍ତୁ। ଭରତ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୟାଳୁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବି ଭାବି, ମୋ ପିତା ମାତା ପାଇଁ ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ମୋ ସହ ଆସି ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ, ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ମୋତେ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ରାତି ମୁଁ ଏଠି ତମସା ନଦୀ ପାଡ଼ରେ ଶୁଇବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟବାସ ଅଛି।" ଏପରି କହି, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ସାବଧାନ ରଖ, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲ ଭଲ ଘାସ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତୀରରେ ଏହି ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶୁଇଯାଇଲେ। ରାମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସୀତା ସହ ଶୁଇଯାଇବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ପ୍ରହରା ଦେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କଥା କହିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ଏପରେ ଦୂର ତମସା ତୀରେ, ଯେଉଁଠି ଗଂଗା ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ଗାଈ ରହିଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ରାମ ଉଠି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଛାଡ଼ି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବେନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ ଫେରିବେନାହାନ୍ତି, ଆପଣ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେବେ, କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବେନାହାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଚୁପଚାପ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଦୂରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଏଠି ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଯଥା ଉଚିତ, ଚଳନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।” ଏବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ରଥ ଯୋଗ କର, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଶୀଘ୍ର ଚଳ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭଲ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗ କରି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ମହାବାହୁ, ଏହି ଆପଣଙ୍କର ଯୋଜିଥିବା ରଥ, ନିଜର ସାଥୀମାନେ ସହ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ଶୁଭ ହେଉ।” ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ନଦୀ ଚାଲି, ସେମାନେ ଭୟ ନଥିବା ଏକ ବଡ଼, ସୁରକ୍ଷିତ ପଥକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଚଳାକି କରି କହିଲେ, “ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଚଳ, ଏବଂ ଥୋଡ଼ା ଦୂର ଗଲେ ପୁନି ଫେରି ଆସ, ଯାହାପରି ନଗରବାସୀମାନେ ଆମର ପଥ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କରି, ରଥକୁ ଫେରାଇ ଆଣି ରାମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏପରେ ସେ ତିନିଜଣ, ଯୋଜିଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅଶ୍ରମ ପଥରେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅରଣ୍ୟପଥରେ ଚାଲିଗଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସକାଳେ, ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ରାମ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିର୍ଜୀବ ହେଇଗଲେ। ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଳାପ କରି କହିଲେ, “ଅଫସୋସ, ଏହି ନିଦ୍ରା ଯାହା ମନକୁ ଚୋରିନେଇଯାଏ! ଆମେ ଆଜି ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ପ୍ରବଳ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ!” ଏଭଳି ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଆୟୋଧ୍ୟା ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା।