ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ରଥରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଦେଇ, ଅନ୍ଧକାର ନିକଟରେ ଆଣି ରଖିଲେ। ତମସା ନଦୀର ସୁମଧୁର ତଟରେ ବସିଥିବା ରାଘବ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ଅଟବୀରେ ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତି। ତୁମର ଅଟବୀବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ରଖିବା ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏଠାରେ ଚାରିପାଖ ଜଙ୍ଗଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମନେ ହୁଏ ଜଙ୍ଗଳ ମୁଁ ରୁଦନ କରୁଛି। ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋର ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆମ ପ୍ରତି ଶୋକ କରିବ; ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭରିବେ। ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣରେ ନିମନ୍ତେ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଳିଭାବେ ଭଲପାଇଥିବାରୁ, ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ପବିତ୍ର ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ; ଆଶା କରେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧ ନ ହେଉ। ଭରତ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମିଶିଥିବା ବାଣୀରେ ଶାନ୍ତି ଦେବେ। ଭରତଙ୍କର କରୁଣା ଚିନ୍ତା କରି, ବାହୁବଳୀ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ ରଖିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଚଳି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଆଜି ରାତି, ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳ ନିକଟରେ ଶୋଇବି; ଏହି ମୋ ପାଇଁ ସଉନ୍ଦର୍ୟମୟ, ଯଦିଓ ଅଟବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଶ୍ରୟ ଅଛି। ଏପରି ଭାବରେ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ସବୁବେଳେ ଶଚେତନ ରୁହ, ଉଦାତ୍ତ।” ସୁମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ନିଶା ଆସିଗଲା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସଉମିତ୍ରି ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତଟରେ ଏହି ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯିବା ଶୟ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରି ସହିତ ଶୋଇଲେ। ରାମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ନିଦ୍ରା ଦେଇଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଅନେକ ଗୁଣ ବିବରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଭଳି ରାତି ଜାଗି ରହି, ସଉମିତ୍ରି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତମସା ତଟରେ ରାମଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ବିବରଣ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ତମସା ଦୂର ତଟରେ, ଗୋଧାନ ଭିତରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିତ କଲେ। ଉଠି ରାମ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏମାନେ ଆମ ପଛରେ ଆସିବା ନିଶ୍ଚୟ ରଖିଛନ୍ତି, ତେଉଁପରି ଏମାନେ ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାଣ ଦେଇ ଦେବେ। ଏମାନେ ଏଉଁପରି ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଭୟ ନାହିଁ ଭାବରେ ମାର୍ଗରେ ଯାଇପାରିବା। ଆୟୋଧ୍ୟାର ନିବାସୀମାନେ ଏବେ ଗଛ ତଳେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ରହିବେ ନାହିଁ। ଏମାନେ ନିଜ କାରଣରେ ଦୁଃଖ ପାଇଛନ୍ତି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଆମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମତ ସହିତ; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା।” ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ରଥ ଯୋକ କର; ମୁଁ ଅଟବୀକୁ ଯିବି। ଶୀଘ୍ର ଚଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋକ କରି, ଦେଉଁ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ବାହୁବଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ଆପଣଙ୍କ ରଥ ଯୋକ ହୋଇପାରିଛି। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ଶୁଭ ହେଉ।” ରାମ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଧାରାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୁର୍ଗମ ଭୟଜନକ ମାର୍ଗରେ ଯାଇଲେ। ଏପରି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣି ନପାରିବା ପାଇଁ, ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଘୁଅଁ।” କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ରଥକୁ ଫେରାଇ ଆଉ ଏପରି ଚଳିବାକୁ କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାବଧାନତାରେ କର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କରି, ରଥକୁ ଫେରାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ଏପରି ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ, ସୀତା ସହିତ ଯୋକ ହୋଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଦୃଢ ଚଳାଇଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥୀ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଚଢ଼ି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ଅଟବୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହିପରି ଦିନ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ରାମ ବିନା ନଗରବାସୀମାନେ ଶୋକରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଦୁଃଖ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭାସି, ଏକା ଏକା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଆନ୍ତରିକ ବେଦନାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ କରୁଣାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋକମାନେ ଶୋକର ବାଣୀ କହିବାରେ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏପରି ତମସା ତଟରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କର ଅଟବୀ ଯାତ୍ରା ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ଦୁଃଖ ଓ ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଉଦାହରଣରେ ପରିଣତ ହେଲା।