ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରୁଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ରହିଛି; ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପ୍ରିୟ ଜନ, ତୁମେ ପୁନଃ ଫେରିଆସିବାରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ସମସ୍ତେ ଭକ୍ତିଶୀଳ; ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଅ। ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ଉଖାଡ଼ି ହଳା ହେଇ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି, ତୁମେ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନରେ ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କର ଗଛରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟାଳୁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମେ ଫେରିଆସ ଦେଖିବାକୁ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିଗଲା, ଯାହା ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, କ୍ଳାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କୁ ଚାରିଏପାଖରେ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ପାଣିରେ ଭିଜାଇ, ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ତା’ପରେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ମଧୁର ତମସା ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସଉମିତ୍ରି, ଏହା ଆମ ପ୍ରଥମ ରାତି, ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ; ତୁମ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦିଅନି। ଚାରିପାଖରେ ଅରଣ୍ୟ ଖାଲି ହୋଇଯାଇଛି, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ମନେହୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛି। ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି, ସେଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ। ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛି; ଆମ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦି, ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହୋଇନଯାଉନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମୋର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବକୁ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ମୋର ଚିନ୍ତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଯାଇ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏହି ରାତି ମୁଁ ଏଠି ଜଳପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟବାସ ଅଛି।” ଏପରି କହି, ରାଘବ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ସଦା ଦୃଷ୍ଟି ରଖ, ମୃଦୁଭାବୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ, ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି ଓ ରାତି ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଓ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତଟରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶଯ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଶୋଇଲେ। ରାମ ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କଥା ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସଉମିତ୍ରି ସେ ରାତି ଜାଗି ରହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଅଁତା, ତମସା ତଟରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହୁଥିଲେ। ତମସା ଦୂର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଗାଈ ଓ ଚରା ଜନ୍ତୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ରାମ ଉଠି, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଭାବରେ ଏହି ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ବ୍ରତ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଯେପରି ଏଠାରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ତ୍ୱରିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଭୟ ବିନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ଭକ୍ତିଶୀଳ ପ୍ରଜାମାନେ ଏପରି ଶୋଇ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ। ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ଦୁଃଖରୁ ସେମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ସମ୍ମତ, ବୁଧିମାନ; ଚଳି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।” ତେଣୁ ରାମ ଚାରିଅଁଦିଗକୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଘୋଡ଼ା ବନ୍ଧ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଚଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରେ ବନ୍ଧି, ହାଥ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାବାହୁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ରଥ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଚଢ଼; ଶୁଭ ହେଉ।” ଏପରି କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ସହିତ ତମସା ନଦୀ, ଯାହା ତ୍ୱରିତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧାରାବାହିନୀ, ପାର୍ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏକ ବଡ଼, ସୁରକ୍ଷିତ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଓ ଆଗକୁ ବଢ଼। କିଛି ଦୂର ଚାଲି, ପୁଣି ଫେରି ଆସ; ଯେଉଁଠି ଆମ ପଥ ଜଣାପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ସେପରି ସତର୍କ ରୁହ।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏପରି କଲେ ଓ ଫେରି ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ତା’ପରେ ରଘୁକୁଳର ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ସୀତା ସହିତ, ଯୋକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅଶ୍ୱମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।