ଏହି ସମୟରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ବେଦମାନ୍ୟ ଆମ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆମର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ, ସେମାନେ ଆମ ଘରେ ରହିବେ; ଆମ ଜୀବନସଂଗିନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ଏହି ବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ବିଦାୟ ବିଷୟରେ ଆମେ ଆଉ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଚାହିଁ ନାହିଁ; ଆପଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଅର୍ପିତ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ପକ୍ଷୀର ପାଖଳ ପରି ସଫେଦ କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଆଚରଣ ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ। ଏଠାରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ସେଉଁଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଫେରିବା ଉପରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନିର୍ଭର କରେ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି; ଏମିତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ବାୟୁରେ ଉଡୁଥିବା ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଛିଣ୍ଡାଯିବାରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗଛରେ ଅନ୍ନ ଓ ଚଳନ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି। ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଫେରିବା ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ଧକାର ଏଠାରେ ଆସି ରାଘବଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବା ପ୍ରତୀତି ହେଲା। ଏହିଠାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଚିରକ୍ଲାନ୍ତୁ ଘୋଡାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଲି ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଜଳରେ ଭିଜିଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଇଯାଇଲେ। ଏହିପରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତମସା ନଦୀର ଶିତଳ କୂଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିବା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନରେ ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତି; ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ତୁମ ହୃଦୟ ଚିଞ୍ଚିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଚାହଁ, ଚାରିପାଖ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛି ପ୍ରତୀତି ହେଉଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ଚୁପ୍ଚାପ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ଆମ ପ୍ରତି ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି; ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ତୁମ, ମୋ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ; ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଅନେକ ଦିନ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି କାନ୍ଧି ନ ଯାଆନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମିଶିତ ମିଠା କଥାରେ ଶାନ୍ତି ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କଲେ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ମୁଁ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। ସଉମିତ୍ରି, ତୁମେ ମୋ ସହ ଆସି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏହି ରାତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ତମସା କୂଳରେ ଶୁଇବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି।” ଏପରି କହି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଘୋଡାମାନେ ପ୍ରତି ନିତ୍ୟ ସତର୍କ ରୁହ, ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଘୋଡାମାନେକୁ ଏକାଗ୍ର ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଘାସ ଦେଇ, ନିକଟରେ ବସିଲେ। ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ହେବା ପରେ ରାମଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତୀରରେ ଶାଖାପତ୍ରରେ ତିଆରି ଶୟ୍ୟା ଦେଖି ରାମ, ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରି ସହିତ ଶୁଇଲେ। ରାମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଯିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିପାଖ ଜାଗି ରହି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଜାଗି ରହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଅ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତମସା ତୀରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହିଥିଲେ। ତମସାର ଦୂର ପାରେ, ଗୋମାନ୍ୟ ଭିତରେ ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ସକାଳେ ଉଠି, ମହାନ ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୁଭ ଚିହ୍ନବନ୍ଧୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘର ତ୍ୟାଗ କରି ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ ନେଇଛନ୍ତି ଆମକୁ ଛାଡିବେନି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କ ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥାରୋହଣ କରି ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରୀର ନାଗରିକମାନେ ଗଛତଳେ ଅଧିକ ଦିନ ଶୋଇ ରହିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଆମ ପ୍ରଭାବରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଆମେ ହରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେଉଛୁ।” ଏହିପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥାରେ ସମ୍ମତ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥାରୋହଣ କରିବା ଦରକାର।” ତେବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡା ଯୋକ୍ତ କର, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ନେଇଯାଅ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ରୁତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଘୋଡା ଯୋକ୍ତ କରି, ହସ୍ତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା କଲେ, “ମହାବାହୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆପଣଙ୍କ ରଥ ସଜିଛି; ଶୀଘ୍ର ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ଏପରି ରଥାରୋହଣ କରି, ରାଘବ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତମସା ନଦୀର ଦୂତି ଓ ଶୀଘ୍ରପ୍ରବାହୀ ଧାରାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହିପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାବାହୁ ରାମ ସୁନିରାପଦ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ମହାପଥରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ଏହିବେଳେ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ, ଏବଂ ଏହିପଥରେ ଆଗକୁ ଚାଲ।” ଏଭଳି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଯାତ୍ରା ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦୟା ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନବିକତାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।