ଯେଉଁ ସଂକଳ୍ପ ଆମେ ସଦା ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲୁ, ସେହି ସଂକଳ୍ପ ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ, ମୋର ପ୍ରିୟ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପଥରେ ତୁମ ସହିତ ଯାଉଛି। ବେଦ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମର ହୃଦୟ ବସିଥାଏ ଏବଂ ଯାହା ଆମର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନ, ସେଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଆମ ଗୃହରେ ରହିବ, ଏବଂ ଆମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆଉ କୌଣସି ଚିନ୍ତାବିମର୍ଶର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଉଛ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଧଳା କୁହୁଡି ପରି ଚୁଲି, ମାଟିରେ ଧୂସରିତ ଦେହ ନେଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ—ତୁମେ ଫେରିଆସ। ଏଠାରେ ବହୁତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି; ସେଗୁଡିକର ସମାପ୍ତି, ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ସମସ୍ତେ ତୁମେଠାରେ ଭକ୍ତି ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦିଅ। ତୁମ ପଛରେ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ମୂଳ ଛିଣ୍ଡାଯାଇ ପବନେ ଉଡୁଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ତୁମକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳରେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ, ଗଛରେ ବସି ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ତୁମେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଫେରିବା ପାଇଁ ବିଲାପ କଲେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଏହା ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥକିପଡ଼ିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉତାରି, ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଏକାଠି କରି, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଜଳରେ ଭିଜାଇ, ସେହି ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ତମସା ନଦୀ ତଟରେ ଶିତଳ, ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସି, ସୀତାକୁ ଦେଖି ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତି, ସଉମିତ୍ରି; ତୁମର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ତୁମ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ଚାହିଁଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ—ଏକ ଦୁଃଖର ଦୃଶ୍ୟ। ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ପ୍ରତି ଜନତା ଗଭୀର ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ, ମୋ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋର ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଆମ ପାଇଁ ଅନେକ ଥର ଅଶ୍ରୁପାତରେ ଅନ୍ଧ ହେଉନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମୋର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମିଶିତ ମିଠା କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, ମହାବାହୁ, ମୁଁ ମୋର ପିତା ମାତା ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସହଯୋଗ କର। ଏହି ରାତିରେ, ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳତଟରେ ଶୁଏବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟବାସ ଅଛି।" ଏପରି କହି ରାଘବ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ସବୁବେଳେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖ, ମୃଦୁଭାବୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ କୁ ଅନେକ ଚାରା ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ପୂଜା କରି ରାତି ଆସିଗଲା ବୋଲି ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତଟରେ ଏହି ପତ୍ରଶଯ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରି ସହିତ ଶୋଇଲେ। ଥକିପଡ଼ିଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଇ ରାତି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କହି କହି ଜାଗି ରହିଲେ। ସଉମିତ୍ରି ସେଇ ରାତି ଜାଗି ରହିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତାହା ସମୟରେ ସେ ତମସା ତଟରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହିଥିଲେ। ତମସାର ଦୂର ତଟରେ, ଗୋଧନରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସେଇ ରାତି କାଟିଲେ। ପରେ ଉଠି, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେକୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନବିହାରୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ ସଂକଳ୍ପରୁ ଫିରିନାହାନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ଜୀବନ ଦେଇଦେବେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼ିବେନି। ସେମାନେ ଯେପରି ଏଉଁଠି ଶୁଏ ରହିଛନ୍ତି, ଆମେ ଦ୍ରୁତ ଚରିଅଟ୍ ଚଢି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାଇପାରିବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଏବେ ଗଛ ତଳେ ଶୁଇ ରହିବେନି। ଏହି ଜନତା ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ତାହାରୁ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ସହମତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଚଳ, ଦ୍ରୁତ ଚରିଅଟ୍ ଚଢ଼ିବା।” ତାହା ପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦ୍ରୁତ ଚରିଅଟ୍ ଯୋଗାଉ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଦ୍ରୁତ ଚଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ମହାବାହୁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୁମର ଚରିଅଟ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଦ୍ରୁତ ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ସବୁ ଭଲ ହେଉ।” ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଚରିଅଟ୍ ଚଢ଼ି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣନା ଧାରା ପାର ହେଲେ। ପାର ହେବା ପରେ, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ମହାବାହୁ ରାମ ଏକ ବଡ଼, ସୁରକ୍ଷିତ, କଣ୍ଟକରହିତ ରାସ୍ତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।