ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଜଙ୍ଗଲ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ଅରଣ୍ୟ ଦିଗକୁ ଲଗିଥିଲା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ରାମ ଦୟାବଶତଃ, ଚାରିଏ ପାଖରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାରିଅଟରେ ଚଡ଼ି ପଛେ ରହିଯିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଏବଂ ବିସ୍ମୂର୍ଛିତ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ— "ହେ ରାମ, ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିକୁ କାନ୍ଧରେ ବୋହି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି।" "ଭଲ ଦେଖନ୍ତୁ, ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ଯେପରି ଆସେ, ତେଣୁ ଆମ ପଛରେ ଚାଲିଆସୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦগ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି, ଛତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ଆମ ବଜପେୟ ଛତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଛାୟା ଦେବୁ। ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରୁଥିଲୁ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ବେଦ, ଯାହା ଆମ ହୃଦୟରେ ବସିଛି ଓ ଆମ ପ୍ରଧାନ ଧନ, ଗୃହରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମର ଜନନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ।" "ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆଉ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଆପଣ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ତେଣୁ ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? ଆମେ ନମ୍ର ମନେ, ହଂସ ପରି ଧଳା କେଶ ଓ ଧୂଳି ଲଗା ଶରୀରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବାକୁ ବିନତି କରୁଛୁ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି; ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆପଣଙ୍କ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଠାରେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରାଗ କରୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ଦୟାଶୀଳ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା ଉଚିତ।" "ବାୟୁରେ ଉଡ଼ିଯିବା ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଛିଣ୍ଡା ଗଛମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରି ନଥିବାରୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଗଛରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆହାର ଓ ଚଳାଚଳରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ, ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସି ରାଘବଙ୍କ ପଥକୁ ଅଟକାଇଦେଲା।" ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚାରିଅଟରୁ ଖୋଲି, ସେମାନେ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଦେହ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରେ ରାଘବ ରମ୍ୟ ତମସା ନଦୀର ପାରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହା ଅମାନେ ପ୍ରଥମ ରାତି, ଯେଉଁଠି ଅମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇଛୁ। ତୁମର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ମନ ଦୁଃଖିତ କରିବା ନାହିଁ। ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଜଙ୍ଗଲ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ମନେ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲ କାନ୍ଦୁଛି।" "ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋ ବାପାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖିତ ହେବ, କାରଣ ଆମେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇଛୁ। ସେଠାର ଲୋକମାନେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ, ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ତୁମକୁ, ମୋତେ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ।" "ମୁଁ ମୋ ବାପା ଓ ମାଆ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ବହୁବାରି କାନ୍ଦି, ଅନ୍ଧ ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଭରତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୃଦୟର ଅଧିକାରୀ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ବାପା ଓ ମାଆଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ମିଶିତ ମିଠା କଥା ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, ମୋତେ ବାପା ଓ ମାଆ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।" "ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପଛେ ଚାଲି ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ। ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏହି ରାତିରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଇବି; ଏହି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟବାସ ଅଛି।" ଏପରି କହି ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ— "ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସତର୍କ ରଖ, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲ ଭାବେ ଚରାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସେ ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ହେବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ତୀରରେ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଇଲେ। ରାମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କଥା କହିବାରେ ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ। ସଉମିତ୍ରି ଏପରି ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତିନି ତମସା ତୀରରେ ରହି ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କଥା କହୁଥିଲେ। ତମସା ନଦୀର ଦୂର ପାରେ, ଗୋଁସଂହ ଭରିଥିବା ସେଉଠି ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେକୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଭୁଲି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେପରି ଆମେ ଦୂରେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାରେ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" "ସେମାନେ ଏଉଁଠି ଶୁଇଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ପଥ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଏଉଁଠି ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅଧିକ ସମୟ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସତ୍ୟକୁ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ନିଜ ଆଚରଣର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତୁ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିବେ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ଭାବେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପଥ ଅଗ୍ରସର ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଦୟା ଦେଖାଇ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧର୍ମ ଓ ସମ୍ବେଦନାର ଉଦାହରଣ ରଖିଲେ।