ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, କଥାକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଆପଣ ଦୟାକରି ପଛକୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାନ, ସେଉଁଥିରେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହରକୁ ଫେରାଯିବା ଉଚିତ, ଅଟବୀକୁ ନେଇଯିବା ନୁହେଁ। ଏପରି ଦୁଃଖିତ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେତେବେଳେ ବେଦନାଦାୟକ କଥା କହି ରହିଲେ, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ, ଚାଲିଯିବାକୁ ପଦେ ପଦେ ଅଟବୀ ଦିଗକୁ ଚାଲିପଡିଲେ। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ରାମ, ତାଙ୍କର ଦୟାବଶତଃ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ରଥରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ପାରିଲେନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, କାରଣ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ବୋଝା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ମେଘପରି ବର୍ଷା ପରେ ଆମ ପଛ ପଛ ଆସୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଛତା ନାହିଁ, ଆମେ ଆମର ଭାଜପେୟ ଛତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଛାୟା ଦେବା। ଯେ ଧୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ ତାହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟବୀକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ବେଦମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆମ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଧନ, ସେମାନେ ଆମ ଘରେ ରହିବେ, ଯେପରି ଆମର ସତୀସ୍ନୀମାନେ ଧର୍ମରକ୍ଷିତ ରହିବେ। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ପଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସପରି ଧଳା କେଶ ଓ ଧୂଳିରେ ମାଟିଆ ଚରିତ୍ର ନେଇ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ, ଦୟାକରି ଫେରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରାଯାଇଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି; ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିବା, ମୂଳ ଉଖଡ଼ାଯାଇ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗଛରେ ବସି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫେରିବାକୁ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସି, ରାଘବଙ୍କୁ ପଥରେ ଅଟକାଇଦେଲା। ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ଳାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରୁ ଖୋଲିଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦୌଡ଼ାଇ ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ରାଘବ ତମସା ନଦୀର ଶୋଭାମୟ କୂଳରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅଟବୀରେ ଆମ ପ୍ରଥମ ରାତି, ସୌମିତ୍ରି। ତୁମର ଅଟବୀବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ହୃଦୟ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ଦେଖ, ସମସ୍ତ ଅଟବୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଯାଇ ହେବାରୁ ଏହା କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣପ୍ରତି ଗଭୀର ଭାବରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭରତ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ; ତାଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ କାନ୍ଦିବାରୁ ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ହେଉନାହାନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହି ଶାନ୍ତ କରିବେ। ଭରତଙ୍କ କରୁଣା ଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ମୋର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ପାଏ। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ସହଯାତ୍ରା କରି ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ସହଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ରାତିରେ, ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠି ଜଳକୂଳରେ ଶୋଇବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଯଦ୍ୟପି ଅଟବୀର ଅନେକ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି। ଏପରି କହି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସଦା ସତର୍କ ରଖ, ହେ ସହଜନ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ସମୟରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଲେ ଓ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଏବଂ ରାତି ହେବା ଦେଖି, ସାରଥି ରାମଙ୍କ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ଶୟନ ତୟାରି କଲେ। ତମସାର କୂଳରେ ପତ୍ରରେ ତୟାରି ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ସେଠି ଶୋଇଲେ। ଜେତେବେଳେ କ୍ଳାନ୍ତ ରାମ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇପଡିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାରଥିଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ସେଇ ରାତି ସଜାଗ ରହି, ତମସା କୂଳରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ତମସାର ଦୂରପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଗୋଧାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ଉଦାର ଚିହ୍ନଧାରୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ ଏହି ନାଗରିକମାନେ, ନିଜ ଘରକୁ ଅବହେଳା କରି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଅଟକିଛନ୍ତି। ଯେପରି ସେମାନେ ଆମୁକୁ ଛାଡ଼ିବାର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭଙ୍ଗ କରିବାଠାରୁ ସେମାନେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରିବେ।” ଏପରି ଭାବେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଟବୀ ଯାତ୍ରାର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୟା, ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନାଗରିକ ଅପାର ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାଇଥିଲେ।