ଅତି ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେଉଁ ରଥରେ ରାମଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲେ, “ହେ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ତୁମେ ତୁମ ମାଲିକ ଓ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହାଁ, ଦୟାକରି ଫେରିଯାଅ।” ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ମନୁଷ୍ୟର କଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦୟାକରି ରଥକୁ ଫେରାଇ ନିଅ। ତୁମ ମାଲିକ ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସେ ଆଉ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ତୁମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଫେରାଇ ଆଣ। ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଏହି କଥାମାନେ କହୁଥିଲେ, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଚାଲିପାରି ଅରଣ୍ୟ ଦିଗକୁ ପଦେ ପଦେ ଏଗିଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଦୟାବଶତଃ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରୁ ରଥରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଯିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ସହ ଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଏହି ବିଦ୍ୟାମାନ ଅଗ୍ନିଗୁଡିକି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଁଠିରେ ବୋଝାଯାଉଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ମେଘମାନେ ବର୍ଷା ପରେ ଯେପରି ଆସନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ପଛରେ ଆସୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଛତା ବିହୀନ, ତେଣୁ ଆମେ ଆମ ଭାଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବୁ। ଯେ ନିଷ୍ଠା ଆମକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଚଳାଇଥିଲା, ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ରାମ। ବେଦ, ଯାହା ଆମର ହୃଦୟରେ ବସିଛି ଓ ଆମର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ, ସେଉଁଠି ଆମ ଘରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମର ଧର୍ମପରାୟଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ରହିବେ। ତୁମ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସର ପରି ଧଳା କେଶ ଓ ନମ୍ର ଆଚରଣ ସହ, ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁଁ—ଦୟାକରି ଫେରିଯାଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ସମାପ୍ତି ତୁମ ଫେରିଯିବାରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ; ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଅ। ମୂଳ ଉଖଣ୍ଡ ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନଥିବାରୁ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ସେମାନେ ବାୟୁରେ ଉଠି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନ ରହିତ, ଗଛରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଦୟାଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରି ଫେରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥକିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରୁ ଖୋଲି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ନେଇ, ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଏଇ ଅନ୍ଧକାର ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ତମସା ନଦୀର ମନୋହର କୂଳରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହା ଆମ ପ୍ରଥମ ରାତି, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇଛୁ। ତୁମର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ତୁମ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ଦେଖ, ଚାରିପାଖ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ଅରଣ୍ୟ ଅନୁତାପ କରୁଛି। ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ଯାହା ମୋ ପିତା ଦେଶର ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ତାହାର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଆମ ପ୍ରତି ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ, ତୁମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋର ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିବାରୁ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହେଇନଯାଆନ୍ତୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଭରତ ମୋର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ବାଣୀରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଭାବକୁ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, ମୁଁ ପିତା ମାତା ପାଇଁ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଆସି ତୁମର ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏଇ ରାତି, ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠି ଜଳକୂଳରେ ଶୋଇବି; ଏହିଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟବାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି। ଏପରି କହି ରାଘବ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ସଚେତନ ରୁହ, ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର, ଘୋଡ଼ାମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବାନ୍ଧି ରଖି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଓ ରାତି ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ନଦୀର କୂଳରେ ପତ୍ରରେ ଢାକା ଏହି ଶଯ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରି ସହ ଶୋଇଲେ। ରାମ ଥକି ଶୋଇପଡ଼ିଲେ ଓ ସୀତା ସହ ଶୁଇଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ଚାରିଅପାଖରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସଉମିତ୍ରି ସେ ରାତି ସାରା ଜାଗିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ତିନିଏ ତମସା କୂଳରେ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ଚରିତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହୁଥିଲେ। ତମସାର ଦୂର ପାରେ ଯେଉଁଠି ଗୋଧାନ ଥିଲା, ସେଠି ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଆମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ଗଛ ତଳେ ଥିବା ଏହି ନାଗରିକମାନେ କେତେ ଆମକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି।