ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ରଥ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଜାତି ବୃଦ୍ଧମାନେ—ଅନେକ ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବୀଣ—ତାଙ୍କର କମ୍ପିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ନେଇ ଦୂରରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ, “ହେ ରାମଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ତମେ ଫେରିଯାଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ। ଏହା ତୁମର ଓ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ।” ସେମାନେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଉଚ୍ଚାରିତ କଥାକୁ ଶୁଣି ଧ୍ୟାନଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତମେ ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ। ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୀର ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଶୀଳ, ସେଠିକି ତୁମେ ସହରକୁ ଫେରାଇ ନେବା ଉଚିତ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିୟୋଗ ଓ ବିଷାଦରେ ଉଚ୍ଚାରିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରଥ ଛାଡ଼ି ପଦେପଦେ ଜଙ୍ଗଲ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୟାବଶତାରୁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ରଥରେ ପଛେ ରଖି ଯିବାକୁ ପାରିଲେନି। ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏମିତି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ପଛେ ପଛେ ଚାଲୁଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବହନ କରାଯାଏ, ତାହାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯାଉଛନ୍ତି। “ଏହି ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ, ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ମେଘମାନେ ଯେପରି ଆସନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଛନ୍ତି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଏବଂ ଛତା ବିହୀନ, ତେଣୁ ଆମେ ଆମର ଭାଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବା। “ଯେ ନିଶ୍ଚୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା, ଏହିବେ ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛି, ହେ ପ୍ରିୟ। ବେଦ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମର ହୃଦୟରେ ବସିଛି ଏବଂ ଆମର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନ, ସେ ଘରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ। “ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆମକୁ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଅଛୁ, ଆମ ପାଖରେ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? “ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସ ପରି ଧଳା କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ନେଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ—ଫେରିଯାଅ। ଏଠାରେ ବହୁତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତୁମ ଫେରିଯିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। “ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ତୁମେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ; ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବାବେଳେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଅ। ତୁମ ପଛେ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ମୂଳ ଉଖଡ଼ାଯାଇ, ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗଛରେ ବସି ତୁମକୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ, ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ଆକୁଳ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରିବା ସମୟରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଆସି ରାଘବଙ୍କ ପଥକୁ ଅବରୋଧ କଲା। ଏହିବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥକିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରୁ ଖୋଲି, ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ନେଲେ ଏବଂ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ସହ ଏହି ଅନ୍ଧକାରର ନିକଟରେ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରେ ଚପ୍ତିର ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ରାଘବ, ତମସା ନଦୀର ଶୁଭ୍ର କୂଳରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଆମ ପ୍ରଥମ ରାତି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଯିବା ପରେ। ତୁମର ଅରଣ୍ୟବାସ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ, ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଧରିନାହିଁ। “ଦେଖ, କିପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଚାରିପାଖ ଖାଲି ହୋଇଛି, ମାନେ ଏହା କାନ୍ଦୁଛି; ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। “ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଭଳି ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ତୁମକୁ, ମୋତେ, ତଥା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସୋଚନା କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ; ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ବହୁ ଥର କାନ୍ଦି, ଅନ୍ଧ ହେଉନାହାନ୍ତୁ। “ଭରତ, ଯିଏ ମନରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମିଶ୍ର ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟାପରାୟଣତା ବିଷୟରେ ପୁନିପୁନି ଭାବି, ହେ ବୀର, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। “ତୁମେ ମୋ ସହ ଆସି ଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ। ଏହି ରାତି ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳକୂଳରେ ଶୋଇବି; ଏହି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟବାସ ଅଛି।” ଏପରି କହି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ପ୍ରତି ସତର୍କ ରୁହ, ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଅଧିକ ଚାରା ଦେଇ ବନ୍ଧି ରଖିଲେ ଏବଂ ନିକଟେ ରହିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ଶେଷେ, ରାତି ଆସିଯିବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମଙ୍କ ଶୋଇବା ଶୈୟା ତିଆରି କଲେ। ତମସା ତଟରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଶୈୟା ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଶେଇଲେ। ରାମ ଦୀର୍ଘ ଦିନର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି କଥା ହେବାରେ ରାତି କଟାଇଲେ। ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକାକି ଜାଗି ରହିଲେ, ତମସା କୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ଏହିପରି ତମସା ତଟର ଦୂର ପାରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଢ଼ିଆ ଗାଁଠି ଗାଁଠି ଗାଏ ଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ରାତି କଟାଇଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ମହାନ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।