ରାମ ଏ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଚାହିଁ, ଜଣେ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି ମମତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ନମ୍ର କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଭଲପାଇବା ଓ ଆଦର ଦେଖାନ୍ତି, ସେହି ଭଲପାଇବା ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖାନ୍ତୁ। ଭରତ ଶିଳ୍ପ ଶୀଳ ଓ ନୀତିରେ ଉତ୍ତମ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତ, ସେ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ କାମ ଲାଗି ଉପକୃତ ଓ ପ୍ରିୟ, ସେଉଁ କାମ ଶୁଭ ଭାବରେ କରିବେ। ଯଦିଓ ସେ ବୟସରେ ଯୁବକ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, ଉଦାତ୍ତ ଶୀଳ ଓ ଶୂରତ୍ୱରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ଦୂର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନାଥ ହେବେ। ରାଜସମ୍ପତ୍ତିର ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ, ଆପଣମାନେ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ନାଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନନ୍ତୁ। ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଆପଣମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖି ବରତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତୁ। ଦଶରଥ ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତେତେ ରାମଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବେ ଚାହିଲେ। ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଅଞ୍ଜଳିର ଲୋକମାନେ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁଣରେ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଏହାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଅନେକ ବୟସ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଅତି ବୟସରେ କମ୍ପିତ, ଦୂରରୁ କହିଲେ—“ହେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉଥିବା ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରି ଆସ; ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ତୁମର ଓ ନାଥଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭାଷାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ଫେରି ଆସ। ତୁମର ନାଥ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂର ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ; ସେହି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସହରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଉଚିତ।" ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଚିତାରୁ ରଥରୁ ଉତରିଗଲେ। ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଦେ ପଦେ ଜଙ୍ଗଲପଥରେ ଚାଲିବାରେ ଲଗିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୟାରୁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଛରେ ରଥରେ ରଖି ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ ମନେ କଲେନି। ରାମ ପାଉଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖରେ, ହୃଦୟ ଭାରି, କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତ; ଏହି ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶିରେ ଉଠାଇ ଚାଲିବା, ତୁମ ସହ ଆସୁଛି। ଏହି ଛତାମାନେ, ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ଯେପରି ଆସେ, ଆମ ପଛରେ ଚାଲୁଛି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଛତା ନଥିବାରୁ, ଆମ ବାଜପେୟ ଛତାରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବା। ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଆମ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହି ବେଦମାନେ, ଯେଉଁ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଛି ଓ ଆମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନ, ସେମାନେ ଆମ ଘରରେ ରହିବେ, ଆମ ଜୀବନସଂଗୀନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ରହିବେ। ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଉପରେ ଆଉ ବିଚାରଣା ଦରକାର ନାହିଁ; ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ, ଆମେ ଧର୍ମପଥରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଉଭୟରେ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଚୁଲ ହଂସ ପରି ଧଳା, ନମ୍ର ଆଚରଣରେ ମାଟିରେ ଧୂଳିତ, ଆମେ ତୁମକୁ ଫେରିବା ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତୁମ ପ୍ରତିର୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏଠାରେ ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ସମସ୍ତେ ଭକ୍ତିଶୀଳ; ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବାବେଳେ, ଭକ୍ତିଶୀଳଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତୁ। ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା ନଥିବା, ମୂଳ ଛିଁଡ଼ି ହାଉଁ ଦେଇ ଚାଲିଯିବା ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ି ଦୁଃଖ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଗଛରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦୟାଶୀଳ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଆସିଗଲା, ରାଘବଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଆଣି, ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ସହ ଅନ୍ଧାର ନିକଟରେ ନେଇଗଲେ। ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏଉଁପରି ରାଘବ ତମସା ନଦୀର ମନୋହର କୂଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସୀତାକୁ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୌମିତ୍ରି, ଏହା ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଯିବା; ତୁମର ଜଙ୍ଗଲବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଜଙ୍ଗଲ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଅଛି, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାପରି ଲାଗୁଛି। ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଆମେ ଯାଇଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ—ଏହି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ରଖିଥିବାରୁ, ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ। ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ଉତ୍ତମ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛି; ଆଶା କରିଛି, ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଏତେ କାନ୍ଦି ଅନ୍ଧା ହେବେ ନାହିଁ। ଭରତ ମନରେ ଧର୍ମଶୀଳ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯୋଗ୍ୟ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ। ଭରତଙ୍କ ଦୟା ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ଶୂରବାହୁ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଆସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସହଯୋଗ କର। ଏହି ରାତି, ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପାଖରେ ଶୁଇବି; ଏହା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲବାସ ଅଛି।