ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାଆ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ କହିଥିବା ଉପସ୍ଥିତ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ବାଦ୍ୟା ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏକା ଏକି ଶରୀରରୁ ହଟିଗଲା, ଏକ ପରିପାକ୍ ଶରତ୍ ମେଘ ଭଳି ଯେଉଁଥିରେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ରହିଥାଏ। ଏହିପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗାର ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଦିବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଏହି ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟ। ଏବେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଚମତ୍କାର ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଅବସରରେ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତମ ସତ୍ୟବାନ ବୀର ଭାବରେ ମନେ କରୁଥିବା ଜନସାଧାରଣ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମିତ୍ର ଏବଂ ରକ୍ଷକ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟବଶତଃ ପଛୁଆଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥର ପଛ ଛାଡିଲେନି। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଏବଂ ଯଶସ୍ୱୀ ଭାବରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ଗୃହଣ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଲେ। ରାମ ଏହି ଦେଖିବା ସମୟରେ ଜନମାନେକୁ ଜଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି ଦୟାର ସହ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ଜଣେ ପିତା ତାଙ୍କ ପିଲାଙ୍କୁ କଥା କହିଥିବା ଭଳି। ତିନି କହିଲେ, "ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ମୋତେ ଯେତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଭଲପାଇବା ଏବଂ ଆଦର ମୋ ପାଇଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ଭାରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଶିଳ୍ପଶୀଳ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଉପକୃତିକର, ସେହି କରିବେ। ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ବୟସ୍ କମ୍, ତଥାପି ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବଳ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଶୂର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଭୟ ହଟାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନାଥ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର। ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଚୟନ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେମିତି ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବାକୁ ପଡିବ। ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କର।" ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍ ଥିଲେ, ତେତେ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ରାମଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବରେ ଚାହିଁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ରାମ ଏବଂ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆକର୍ଷିତ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦିଗରେ ଟାଣିଯାଉଥିବା ଭଳି ଲାଗିଲେ। ଏହିପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ୍ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କ ଶିର ଅସ୍ଥିର ହେଇଥିବା, ଦୂରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ: "ଏହି ରାମଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ତୁରଙ୍ଗମାନେ, ଫେରିଯାଅ! ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ତୁମ ଏବଂ ତୁମ ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର।" ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷ କରି ଘୋଡାମାନେ, ଶବ୍ଦକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତୁମେ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ୍। ତୁମ ନାଥ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂର ଏବଂ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଫେରାଇ ନେଉଥିବା ଉଚିତ୍, ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଉଥିବା ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦ କହିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଅଚାନକ ରଥରୁ ଉତରିଗଲେ। ଏହାପରେ ରାମ, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ, ଜଙ୍ଗଲ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ, ଦୟାବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ରଥରେ ଛାଡି ଯିବାକୁ ଚାହିଲେନି। ରାମ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏହି ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ଦ୍ୱାରା ବୋଧିତ, ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ଏହି ଛତା, ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ଭଳି ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତୁମେ ଦ୍ୱିପ୍ରାପ୍ତ ଛତା ନଥିବାବେଳେ, ଆମେ ନିଜ ଭାଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବା। ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲୁ, ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ପଥରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ବେଦ, ଯେଉଁଥି ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଛି ଏବଂ ଆମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନ, ତାହା ଆମ ଘରରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମର ପତ୍ନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ। ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଅଛି କି?" "ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ରାମ, ଫେରିଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ; ଆମ ଚୁଲ ହଁସ ଭଳି ସ୍ଫେଦ, ଆମ ଚଳନ ନମ୍ର, ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ତାଙ୍କ ପୂରଣ ତୁମ ଫେରିଯିବାପରେ ହେବ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳାୟମାନ ଏବଂ ଅଚଳ, ତୁମେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛ, ତୁମେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଜନଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠା ଦେଖା। ତୁମେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ତାଙ୍କ ମୂଳ ଉଖୁଡ଼ି ହେବାରେ ହାଲି ଦ୍ୱାରା ଉଠିଯିବା ଗଛମାନେ କିପରି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଚଳନରେ ନିଶ୍ଚଳ, ତାଙ୍କ ଗଛରେ ବସି, ତୁମେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା ଭଳି ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି।" ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଆସିଗଲା, ରାଘବଙ୍କୁ ପଥରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଭଳି ଲାଗିଲା। ଏହିପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥକିଯାଇଥିବା ଘୋଡାମାନେକୁ ରଥରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ଧାର ଦିଗରେ ନେଇଗଲେ। ଏଉଁପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଘବ, ତମସା ନଦୀର ମନୋହର ତଟରେ ବସି, ସୀତାକୁ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଆମର ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରଥମ ରାତି; ତୁମ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ତୁମ ହୃଦୟ ଚିନ୍ତିତ ନ ହେଉ।