ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ଦାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ, ପ୍ରସ୍ଥୁଳ ହାତରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଚାପିବେ। ଆପଣଙ୍କ ଏହି ପ୍ରତାପୀ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆସି, ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଦେଖି, ଆପଣ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜେଇଦେବେ, ଯେପରି ମେଘ ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ବର୍ଷା କରେ।” ଏପରି କହି ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଚୁପ ହୋଇଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାଆଙ୍କଠାରୁ ଏପରି ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଶୋକ ମନରୁ ମେଘରେ ଥିବା ଅଳ୍ପ ଜଳ ପରି ହଟିଗଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶି ଶର୍ଗର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼ାଯାଉଛି। ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ଦିଗେ ଚାଲିଛନ୍ତି। ରାଜା, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ରକ୍ଷକ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଫେରିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛୁରେ ଚାଲିବା ବନ୍ଦ କଲେନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ପାଇଁ ରାମ, ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଅରଣ୍ୟ ଦିଗେ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଅନୁସରଣକାରୀ ଜନମାନେ ଦିଗେ ଦେଖି, ରାମ ସ୍ନେହ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପାଇଁ ବାପା ଯେପରି କଥା କହେ, ସେପରି କଥା କହିଲେ—“ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭକ୍ତି ଓ ଆଦର ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ଭାବେ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକର, ସେ ସବୁ କରିବେ। ବୟସରେ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବୀଣ, ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ଶୂରବୀର ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସେ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ରାଜା ହେବେ, ଆପଣଙ୍କ ଭୟ ଦୂର କରିବେ। ସେ ରାଜସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦେଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନନ୍ତୁ। ଯେପରି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସୁଖରେ ଲାଗି ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ।” ଦଶରଥ ରାଜା ଯେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଜନମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଅଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଏମିତି ଦେଖାଉଥିଲେ ଯେପରି ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି। ତାପରେ, ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୂରରୁ କମ୍ପିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଏପରି କହିଲେ: “ହେ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଯାଅ! ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ। ଏହା ତୁମ ଏବଂ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, କଥା ଶୁଣିବାରେ ସଚେତନ। ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଫେରିଯାଅ। ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଧାର୍ମିକ, ଶୂରବୀର, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ତାଙ୍କୁ ସହରକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ, ଅରଣ୍ୟକୁ ନୁହେଁ।” ଏପରି ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ରାମ ପଦେ ପଦେ ଅରଣ୍ୟ ଦିଗେ ପଦଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଛକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ଦୟାବଶତଃ ଚାହିଲେନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ସହ ଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ବୋଝାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଭୃକୁତି ଛାୟା, ଯେଉଁମାନେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ପରି ଆମ ପଛରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ଏବଂ ଛତା ବିହୀନ ହେଲେ, ଆମେ ଆମ ବାଜପେୟ ଛତାରେ ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବୁ। ଯେ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଆମକୁ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥିଲା, ତାହା ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ବେଦ, ଯେଉଁମାନେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଛି ଓ ଆମର ମହାନ ଧନ, ସେମାନେ ଆମ ଘରେ ରହିବେ, ଯେପରି ଆମ ଜନନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ। ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନେଇ ଆଉ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସ ପରି ଧଳା କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ରରେ ଧୂଳି ଲଗାଇ, ତୁମକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତୁମ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ପ୍ରାଣୀ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଭକ୍ତିରେ ଭକ୍ତି ଦେଖାଅ। ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିନଥିବା, ମୂଳ ଛିଣ୍ଡା ହୋଇ ବାୟୁରେ ବହିଯାଉଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଗଛରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଦୟାଲୁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି।” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଆହ୍ୱାନ କରିବା ସମୟରେ, ଏକ ଅନ୍ଧାର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରିଲା। ତାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥକିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥରୁ ଖୁଲି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ, ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ସହିତ ସେମାନେ ଅନ୍ଧାର ସାମ୍ନାକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିଭଳି ଚୁଆଳିଶି, ପଞ୍ଚଚାଳିଶି ଓ ଛଅଚାଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ ହେଲା।