ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଓ ମାତା, ତୁମେ ଶୋକ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ରାମ ତୁମ ପୁତ୍ର, ତାଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ କେହି ନାହିଁ। ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷ ତୁମର ପୁତ୍ର। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେଖିବେ, ସେ ତୁମ ପାଦେ ନମସ୍କାର କରିବେ, ତେବେ ତୁମ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦ ଲୁହ ଝରିବ, ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା କରେ। ତୁମର ଦାନଶୀଳ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃଦୁ, ମୋଟା ହାତରେ ତୁମ ପାଦ ମସାଇବେ। ତୁମ ଶୂରବୀର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନମସ୍କାର ଦେଖି, ତୁମେ ମେଘରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଭିଜିଯିବା ପରି ଆନନ୍ଦ ଲୁହରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜେଇଦେବେ।” ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ କୌଶଳୀ ଭାଷାରେ କହି, ସୁମିତ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ପାଣି ଶୁଯିଯାଏ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ବଳ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ମହାନ୍ୟ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚଚତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଅତି ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରବଳ ଶୂରବୀର ରାମ ବନ ପଥେ ଯାଉଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ପଛକୁ ଫେରିଯିବା ସତ୍ୱେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ରହିଲେ, ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣବାନ୍। ସେତେବେଳେ ନାଗରିକମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବନ ପଥେ ଯିବା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, କାରଣ ସେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ମାନିଲେ। ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନୟନରେ ପିଇବା ପରି ଦେଖି, ମୃଦୁ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ, “ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଯେପରି ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଏହି ଭଲପାଇବା ବିଶେଷ କରି ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ କୌଶଳୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟ, ସେ ସେଇ କରିବେ। ଯଦ୍ୟପି ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ବୟସର, ତଥାପି ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରାଚୀନ, ମୃଦୁ ଓ ଶୂରବୀର; ସେ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଭୟ ଦୂର କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ ରାଜା। ସେ ରାଜସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଏକ୍ସଠିତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ; ତୁମେ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଅନୁସରଣ କରି ତୁମ ନଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନ। ଯେପରି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋର ବନଗମନରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଖାଇ ଭରତଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ କାମ କର। ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜା ବନେଇବାକୁ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। ଲୁହରେ ଆଖି ଧୁଆଁ ହୋଇଥିବା ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଉଛନ୍ତି। ତାପରେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଉନ୍ନତ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଖରାପ ହୋଇ ଦୂରରୁ କହିଲେ, “ହେ ରାମଙ୍କ ରଥ ଚଳାଇଥିବା ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଯାଅ! ଆମ ପ୍ରଭୁ ଓ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷ କରି ଘୋଡ଼ା, କଥାକୁ ବୁଝନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଫେରିଯାଅ। ତୁମର ପବିତ୍ର, ଧାର୍ମିକ, ଶୂରବୀର ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିବା ପ୍ରଭୁ ରାମକୁ ତୁମେ ସହରକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍, ବନକୁ ନୁହଁ।” ଏହି ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଥିବା ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ସିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମ ପଦକ୍ଷେପ ଛୋଟ କରି ବନପଥେ ପଦଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରଥରେ ରହି ପଛକୁ ରହିଯିବେ ଭାବି ଦୟାବଶତଃ ରଥରେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ସହ ଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ଧରେ ବୋହାଯାଉଥିବା, ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ପରି ଆମ ପଛରେ ଚାଲିଛି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଅଛ, ଛତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମର ଭଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବୁ। ଯେ ନିଷ୍ଠା ଆମେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ରଖୁଥିଲୁ, ଏବେ ସେହି ନିଷ୍ଠା ତୁମ ପାଇଁ ବନକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ବେଦ ଯେଉଁଠାରେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଆମ ଘରରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମ ଜନନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ। ତୁମ ବନ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସ ପରି ଧଳା କେଶ ଓ ଧୂଳି ଲଗା ଶରୀର ନେଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ, ଫେରିଯାଅ। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରୁଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତୁମ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତୁମେ ଭକ୍ତିଶୀଳଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଅ। ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନଥିବା, ମୂଳ ଉଖଣାଯାଇ ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିତରେ ବସି, ଖାଇବା ଓ ଚଳାଚଳ ଛାଡ଼ି, ତୁମ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟ ଦେଖାଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ଧାର ଏଠାରେ ବ୍ୟାପିଗଲା, ରାଘବଙ୍କ ପଥକୁ ବାଧା ଦେଲା।