ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମାଆ, ଆପଣ ଶୋକ ଓ ମୂଢତାକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ, ସେ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିବେ। ନିର୍ଦୋଷିଣୀ, ଆପଣ ଆଉଥରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ସେ ଜଣେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିବ। ଯେତେବେଳେ ସେ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଘରକୁ ଫେରିବ, ଆପଣଙ୍କ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡିବ। ମାଆ, ଆପଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ଧରି ରଖିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ଆପଣ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦେଖି ପାରିବେ। ନିର୍ଦୋଷିଣୀ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରଖିଛନ୍ତି? ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଭଳି ପୁଅ ଅଛି, ସେଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କେହି ନାହିଁ। ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ଆସି, ଆପଣଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ଆପଣ ଖୁସିରେ ମେଘମାଳା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରିବେ। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ଦାନଦାତା, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ନିଜ କମଳ ହାତରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ମସାଇବେ। ଆପଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘମାଳା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡିବେ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନିଜ ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ଶବ୍ଦରେ ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ହୃଦୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ଥିବା ମେଘ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚୁଅଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଅଳିଶିପଞ୍ଚତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ ରଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟବଶତଃ ଫେରିଯିବା ସତ୍ୱେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ନ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିଲେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ବିନତି କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପିତୃବାଚନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଭକ୍ତି ଭାରତଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଆପଣମାନେ ସଂକଳ୍ପ କରନ୍ତୁ, ରାମ କହିଲେ। କାରଣ, ସେ ନୀତିମାନ୍, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଯଦ୍ୟପି ସେ ବୟସରେ ଅଳ୍ପ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରୌଢ, ମୃଦୁ ଓ ଶୌର୍ୟଶାଳୀ; ସେ ଅପନମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା ହେବେ ଓ ଆପଣମାନେର ଭୟ ଦୂର କରିବେ। ସେ ରାଜଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଆପଣମାନେ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛି ବୋଲି ରାଜା ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ; ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ରଖି ଭାରତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତୁ। ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତେତେ ଅଧିକ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ନାଥ ଭାବେ ଚାହିଁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆପଣା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ବୟସ୍କ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ମୁଣ୍ଡ ଫେରାଇ ଅନେକ ଦୂରରୁ କହିଲେ, “ହେ ରାମଙ୍କ ରଥ ଚଳାଉଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଯାଅ, ଆଉ ଆଗକୁ ଯାଅନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ତୁମ ଓ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ। ଶବ୍ଦକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏହିଠିକି ତୁମେ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଫେରିଯାଅ। ତୁମ ମାଲିକ ନିର୍ମଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୌର୍ୟଶାଳୀ ଓ ଉଚ୍ଚ ସଂକଲ୍ପରେ ଅଟୁଟ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯିବାରେ ନୁହେଁ, ସହରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାରେ ଉପକୃତି।" ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପ ଦେଇ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୟାବଶତଃ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ରଥରେ ଛାଡି ଦେଇବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, କାରଣ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଝାଲାପିଠି ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ମେଘମାଳା ପରି ଆମ ପଛେ ପଛେ ଆସୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦগ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି, ଛତା ନାହିଁ, ଆମେ ଆମର ଭାଜପେୟ ଛତାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାୟା ଦେବା। ଯେ ଦୃଢ଼ ସଂକଲ୍ପ ଆମକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଚାଲାଇଥିଲା, ସେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ବେଦ, ଯାହା ଆମର ହୃଦୟରେ ବସିଛି ଏବଂ ଆମର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ, ତାହା ଆମ ଗୃହରେ ରହିବ, ଯେପରି ଆମର ଜନନୀମାନେ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆମେ ଆଉ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଆପଣ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହଂସପରି ଧଳା କେଶ, ନମ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ଧୂଳିରେ ମିଶି ଆପଣ ଫେରିଆସନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ମନୋମୋହନୀ ଚିତ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚୁଅଳିଶିପଞ୍ଚତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।