ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଣେ ଅଜୟ ନାୟକ ଭାବେ ଚିରଅଜୟୀ ହୋଇ, ଚିରଅଭିଜିତ ଭାବେ ଚିରଅଭିଗ୍ୟ ହୋଇ, ଚିରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଚିରପତ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁପରି ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଛି, ଏମିତି ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସାଧ୍ୟ ଅଛି? ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ତାଙ୍କର କଠିନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ତାଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେବା—ଏମିତି ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କ ନିମନ୍ତେ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ ଅଛି? ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼, ମାତା, ଆଉ ଥରେ ତୁମେ ତୁମର ପୁଅକୁ ବନରୁ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖିବ। ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷିନୀ, ତୁମେ ଆଉ ଥରେ ତୁମ ପୁଅକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ରଖି ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖିବା, ଯେପରି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଦିଗ୍ଗଜ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଥରେ ରାଜାଭିଷେକ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୀପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୃହପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖି, ତୁମର ଆଖିରୁ ଅନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡିବ। ମାତା, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କ୍ଷତି କିଛି ହେଉନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମର ପୁଅ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦେଖିବା। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷିନୀ, ଏହି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦିଅ। ଏବେ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରୁଛ? ତୁମ ପୁଅ ରାଘବ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏମିତି ଜନନୀର କାହିଁକି ଦୁଃଖ ହେବ? ରାମଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛି? ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ତୁମ ପୁଅକୁ ସମ୍ମାନ କର। ତୁମ ପୁଅ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଆସି, ମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କରିବା, ତାହା ଦେଖି ତୁମେ ମେଘମାଳା ପରି ଅନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇବ। ତୁମ ପୁଅ, ଦାନକର୍ତ୍ତା ରାମ, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତାଙ୍କର କମଳମୟ ହାତରେ ମାତାଙ୍କ ପାଦ ମସାଇବେ। ତୁମ ଶୂରବୀର ପୁଅ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ନମସ୍କାର କରି ତୁମେ ଦେଖିବା, ଏବଂ ତୁମର ଅନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ମେଘମାଳା ପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝରିପଡିବ। ଏପରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ମାତାକୁ ଭଳିଭଳି ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ହରାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଅଳ୍ପ ଜଳ ସହ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ଭାବରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅଉଁଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଅଉଁପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରି, ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ଶୂରତା ଓ ଗୁଣରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟବଶତଃ ଫେରି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛେ ଚାଲିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ରାମ ଏପରି ପ୍ରିୟ ଯେ, ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ସମୟରେ ସେଠାର ନାଗରିକମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ସତ୍ୟର ପାଳନ କରି ବନକୁ ଯାଇଯାଉଥିଲେ। ରାମ ଏହି ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଏତେ ସ୍ନେହ ଓ ଦୟା ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେମିତି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଯେପରି ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଦେଖାଉଛ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭଲପାଇବା ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନନ୍ଦ, ସଦା ନୀତିବାନ୍, ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟ, ସେ ସବୁ କରିବେ। ବୟସରେ ଯୁବକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, ମୃଦୁ, ଶୂରବୀର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୟରହିତ ଭାବରେ ନିଜ ନାୟକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ସେ ରାଜସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ଓ ବଡ଼ମାନେ ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ପାଳନ କର। ଯେପରି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ absence ରେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କାମ କର।" ଦଶରଥ ରାଜା ଯେପରି ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ନାୟକ ଭାବେ ଅଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ରାମ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡିଖଣ୍ଡି ହେଉଥିବା, ଦୂରରୁ ଏହିପରି କହିଲେ—"ହେ ରାମଙ୍କୁ ବୋହି ନେଉଥିବା ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଯାଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହଁ। ଏହା ତୁମ ଓ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଶବ୍ଦକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ତୁମେ ଫେରିଯାଅ। ତୁମ ମାଲିକ ଶୁଦ୍ଧମନା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂରବୀର, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ନଗରକୁ ଫେରାଇ ନେଉ, ବନକୁ ନୁହଁ।" ଏହି ପ୍ରବୀଣମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ଏବଂ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଦକ୍ଷେପ ଛୋଟ କରି ଚାଲି ବନପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଦୟାବଶତଃ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ରଥେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଯିଏ ଦେଖିଲେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକଳତା ହୋଇ ଏହିପରି କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ତୁମ ସହିତ ଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୋହି ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେଖ, ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛତାମାନେ ବର୍ଷାପର ମେଘମାଳା ପରି ଆମ ପଛେ ପଛେ ଆସୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଛତା ବିହୀନ ହେବାରୁ, ଆମେ ନିଜ ବଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବୁ। ଯେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଆମକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଚଳାଇଥିଲା, ସେହି ନିଷ୍ଠା ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ବନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ହେ ପ୍ରିୟ।