ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ରାମ, ସୀତା ଓ ଭୂମି ସହିତ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ—ଏହି ତିନି ଉପସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଦୃଃଖ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁ ଚାଲିପଡ଼ିଲା। ଅପରାଜିତ ବୀର ରାମ ଚମର କମ୍ବଳ ଓ କୁଶ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ ସୀତା ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ସୃତି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ—ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ? ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ତୀର ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅସାଧ୍ୟ? "ଏ ମାତା, ଆପଣ ଆଉ ଏକଥର ତାଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିବେ, ସେ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବେ; ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷି, ଆପଣ ଆଉ ଏକଥର ଆପଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିବେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଦିତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ପୂଜିବ। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଆପଣ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ିବେ। ଏ ମାତା, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କଷ୍ଟ ରହୁନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷି, ଆପଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଧରିଛନ୍ତି? ରାଘବ ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ସେଉଁଥିରେ ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରାମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଆପଣଙ୍କ ପାଦେ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷାଇବେ, ମେଘମାଳା ପରି। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ଦାନଦାତା, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତାଙ୍କର କମଳ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାତରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ମଲିଶ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଆପଣଙ୍କ ପାଦେ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଆପଣ ମେଘମାଳା ପରି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷାଇବେ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାକୁ ନିଜ ମୃଦୁ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବାଣୀରେ ଅନେକ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ନିରବ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ଶୀଘ୍ର ଅପସାରି ଗଲା, ମନେ ହେଲା ଶରଦ୍କାଳରେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ଥିବା ମେଘ ପରି। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ବଳ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ୍ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଜନସମୂହ, ତାଙ୍କର ସତ୍ୟବାନ୍ ବଳରେ ଆସକ୍ତ, ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଅନୁସରଣ କରିଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମବଶତଃ ପୂର୍ବରୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁଣମୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଜଣେ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପ୍ରତି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କ ଯେଉଁ ଭଲପାଇବା ଓ ମହାସମ୍ମାନ ଅଛି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର, ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ଓ ହିତକର କାମ କରିବେ। ଯଦ୍ୟପି କିଶୋର, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବୀଣ, ମୃଦୁ ଓ ବୀର ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ହେବେ, ଭୟ ଦୂର କରିବେ। ସେ ରାଜସିକ ଗୁଣର ସ୍ୱାମୀ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ; ତୁମେ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦେଇଥିବା ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବ। ଯେପରି ରାଜା ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ କାମ କରିବ।" ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ମାଲିକ ଭାବେ ଅଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁ ଝାପରା ଚକ୍ଷୁରେ, ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ରାମ ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିକଟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୟସ୍କ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା, ଦୂରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ—"ଏ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବହୁଛ, ଫେରିଯାଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯାଅନାହିଁ। ଏହା ତୁମ ଓ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ।" କାରଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ା, କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ; ତେଣୁ ଆମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତୁମେ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ। ତୁମ ମାଲିକ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୀର ଓ ଉଚ୍ଚ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ, ଅରଣ୍ୟକୁ ନୁହେଁ। ଏହି ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବେଦନାଭରା କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମ ଅଟୁଟ ପଦେ ପଦେ ପାଉଁ ଦେଇ, ପଦଚାରୀ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟପଥେ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ରାମ ଦୟାବଶତଃ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରଥରେ ଚାଲି ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଏହି କଥା କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, କାରଣ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ; ଏହି ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ଧରେ ବହାଯାଉଛି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହି ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଛତାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ଷାଉତ୍ତର ମେଘପାଙ୍କି ଆମ ପଛରେ ଚାଲୁଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଛତା ବିହୀନ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ଆମେ ନିଜ ଭାଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ଛାୟା ଦେବା।