ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାନ୍ ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେଉଁଥିରେ କେଉଁ ଦୋଷ ଥାଇପାରିବ? ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହେଉ, ରାଜଧାନୀରେ ହେଉ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ। ରାମ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୀଘ୍ର ଏଇ ପୃଥିବୀ, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ସହିତ, ଏଉଁ ଅଜୟ ନାୟକ ଛାଲ ଓ କୁଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କୌଶଳ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ତିର ଓ ଖଡ଼ଗ ନିଜେ ବହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲିଛନ୍ତି—ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ଏ ମହିଳେ, ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ନିର୍ମଳ ମନବଳା, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କରିବାରେ ଦେଖିବେ, ଯେପରି ଦିଗନ୍ତରେ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ ଦେଖି, ଆପଣ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇବେ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ନ ହେଉ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅଶୁଭ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ନିର୍ଦୋଷା, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆପଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ; ଏତେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ରାଘବ, ସେ ମହିଳା ଦୁଃଖୀ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏହି ରାମଠାରୁ ବଡ଼ କେହି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କରିବାରେ ଦେଖି, ଆପଣ ଖୁସିରେ ମେଘମାଳା ପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା କରିବା ସଦୃଶ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇବେ। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ଦାତା ରାମ, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ ମୋଟା ହାତରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ। ନାୟକ ପୁଅ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ନମ୍ରତାରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜେଇଦେବେ, ଯେପରି ମେଘମାଳା ପର୍ବତ ଉପରେ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଶରତକାଳୀନ ମେଘ ଅଳ୍ପ ଜଳ ଥିଲେ ହରାଏ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଅନେକ ଜନ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ରକ୍ଷକ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଫେରିଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ ଲୋକେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛରେ ଚାଲିବା ବନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣମୟ ଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ନାଗରିକମାନେ ବିନୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଲୋକମାନେ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ନିଜ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ପିତା ଯେପରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କହେ, ସେପରି କଥା କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରତି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଆଦର, ଏହି ସମସ୍ତ ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଅନ୍ତୁ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରବାନ୍, ତୁମ ଉପକାର ଓ ମଙ୍ଗଳ କରିବେ। ଯଦିଓ ସେ ବୟସରେ କମ୍, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରାଚୀନ, ମୃଦୁ ଓ ଶୂରବୀର; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ରାଜା ହେବେ ଓ ଭୟ ଦୂର କରିବେ। ସେ ରାଜଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦେଇଥିବା ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର। ରାଜା ଯେପରି ମୋ ବନଗମନରେ ଦୁଃଖ କରୁନଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଅଭିଲାଷା କର। ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତତ୍ତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଅଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁଭାସ୍ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଧୁସର ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ରାମ ତାଙ୍କର ଗୁଣରେ ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ତେବେ, ବୟସ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୂରରୁ ମୁଣ୍ଡ ଅସ୍ଥିର କରି କହିଲେ, “ଏହି ରାମଙ୍କୁ ବୋହିଥିବା ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଆଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯାଅନି। ଏହା ତୁମ ଓ ମାଲିକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ା, କଥା ଶୁଣିବାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ; ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ଫେରିଯାଅ। ତୁମ ମାଲିକ ଶୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂରବୀର ଓ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସହରକୁ ଫେରାଇ ନେଉଛ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରଣ କଲେ। ତାପରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଜଙ୍ଗଲ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ରାମ ଦୟାବଶତଃ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରଥରେ ରହିଯିବେ ବୋଲି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଛି, କାରଣ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ। ଏହି ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କାନ୍ଧରେ ବହନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଭୃକ୍ତି ଛାତ୍ରମାନେ, ଯାହା ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ପରେ ମେଘମାଳା ପରି ଆମ ପଛରେ ଆସୁଛି।” ଏଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନଗମନ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।