ବଳଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବପତିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବା ପରେ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେହି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାମ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବସିବେ—ଯେପରି ନିଜ ଘରରେ ଥିବା ଭଳି। ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମୀ ବାଣର ଆଉତାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଆସିଥାଏ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ପରାକ୍ରମ ଥିବା ରାମଙ୍କ ଶାସନରେ ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ଯେପରି, ଏହିପରି ରାମ ତେଜ, ମହିମା ଓ ଧୈର୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ; ହେ ମହିଳା, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବେ—ସେ ବନରେ ହେଉ କି ସହରରେ? ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ରାମ, ପୃଥିବୀ, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀସହିତ, ଶୀଘ୍ର ହିଁ ଏହି ତିନି ଜନଙ୍କ ସହିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଲୋକମାନେ ଶୋକରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଅଜୟ ନାୟକ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ କୁଶଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ ଅଛି? ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ନିଜେ ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ ଅଛି? ହେ ମହିଳେ, ତୁମେ ଏହି ବନରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଁଛି। ହେ ନିର୍ମଳା, ତୁମେ ତୁମର ପୁଅକୁ ପୁନି ଦେଖିବା, ସେ ତୁମ ପାଦାବଳୀରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବ, ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବହିଯିବ। ଦୁଃଖ ବା ବେଦନା ରହୁନାହିଁ, ହେ ମହିଳେ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖିଯାଉନାହିଁ। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପୁଅକୁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବ। ହେ ନିର୍ଦୋଷା, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ; ଏତେବେଳେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଧରିଛ? ହେ ମହିଳେ, ରାଘବଙ୍କ ମାଆ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; କାରଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛି? ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଦାବଳୀରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଦେଖିବା; ଏହି ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା ହେବ, ମେଘମାଳା ପରି। ତୁମ ପୁଅ, ଯିଏ ଦାନ କରୁଥିବା ମହାନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତୁମ ପାଦ ନରମ ଓ ମୋଟା ହାତରେ ମସାଜ୍ କରିବ। ତୁମ ପରାକ୍ରମୀ ପୁଅ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ନମସ୍କାର କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାଇବାକୁ ଦେଖି, ତୁମେ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେବ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘମାଳା ଜଳ ଛିଟାଏ। ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ ମଧୁର ଓ ଶିଳ୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, କଥା କହି, ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ହିଁ ଶରୀରରୁ ହଟିଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଅତି କମ୍ ଜଳ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଜନ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗାଧ ଭକ୍ତି ଓ ମମତା ନେଇ, ବନବାସ ପାଇଁ ଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର ଓ ରକ୍ଷକ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବଶତଃ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଅନୁଗାମୀ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛରୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁଣଗରିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ବିନୟ କରିଥିଲେ, ତଥାପି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବନବାସ ପାଇଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଯାତ୍ରା କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ନିଜ ଆଖିରେ ପିଇବା ପରି, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରତି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କର ଯେଉଁ ଭଲପାଇବା ଓ ଆଦର ଅଛି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ସେ ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ତୁମମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଭଲ ଓ ଉପକାରୀ କାମ ଅଛି, ସେଠି ସଠିକ୍ କରିବେ। ବୟସରେ ଯୁବକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବୀଣ, ମୃଦୁ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ତୁମମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ହରଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା। ସେ ରାଜସମ୍ପତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହିସାବରେ ନିର୍ବାଚିତ; ଏବଂ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ତୁମେ ତୁମ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବା। ଯେପରି ରାଜା ମୋ ବନଗମନରେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ରଖି, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ କାମ କରିବା।" ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତେତେ ଅଧିକ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ରାଜା ଭାବେ ଚାହିଁଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଦିଗରେ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି। ତାପରେ, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ତେଜରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବୟସରେ କମ୍ପିତ, ଦୂରରୁ ଏପରି କହିଲେ: “ହେ ରାମଙ୍କୁ ବୋଝିଥିବା ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ପଛକୁ ଫେରିଯାଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ। ଏହା ତୁମ ଏବଂ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଶବ୍ଦକୁ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ଶୁଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତୁମେ ପଛକୁ ଫେରିଯିଅ।