ରାମଙ୍କର ନିର୍ମଳତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିହ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଜଳାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁମଧୁର ଓ ଶୀତଳ ବନପବନ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତରେ ସମ ହୋଇ ରହିବ। ରାତିରେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ଜଣେ ପିତାପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହର ତାପ ହଟାଇଦେବେ। ଯିଏ ଦାନବରାଜ ତିମିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେହି ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କୁ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ। ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଅତି ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବେ, ଯେପରି ସ୍ଵ ଘରେ ରହିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏଇ ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଅରଣ୍ୟବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ସ୍ଵରାଜ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ନାୟକ ନାୟକ ପାଇଁ ଯେପରି, ଏପରି ତାଙ୍କ ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ କ୍ଷମାରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଦେବତା ଓ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଥମ; ଓ ମହିଳେ, ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗର, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି? ରାମ, ପୃଥିବୀ, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀର ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରିଲେ। ଯେଉଁ ଶୂରବୀର ଅପରାଜିତ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ତେଣୁ କ’ଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି? ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ତୀର ଓ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି—ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ଓ ମହିଳେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଦେଖିବ; ଦୁଃଖ ଓ ମୌହ ଛାଡ଼, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଁଛି। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ତୁମେ ପୁନି ତୁମ ପୁଅକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଦିତ ହୋଇ, ତୁମ ପାଦେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେଖିବ। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନଃ ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ରହୁ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ପୁଅ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ତୁମ ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ରଖିଛ? ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ରାଘବ, ସେ ମହିଳା ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ରାମ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେଖି, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବ। ତୁମ ପୁଅ, ଦାତା, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତୁମ ଚରଣକୁ ତାଙ୍କ ମୃଦୁ, ପୁଷ୍ଟ ହାତରେ ମସାଇବେ। ତୁମ ଶୂର ସନ୍ତାନକୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତୁମେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘ ପଂକ୍ତି ପରି ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମୃଦୁ ଓ ସଂତ୍ୱନାଦାୟକ ଶବ୍ଦ କହି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିପୁଣ ସମ୍ବାଦ ଦେଇ, ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ମାତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କର ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ଶୀଘ୍ର ହଟିଗଲା, ଯେପରି ଶରଦର ମେଘ ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ହଟିଯାଏ। ଏଠାରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚୁଅଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଅଞ୍ଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଜନସମୂହ, ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ରାଜା ଦାୟିତ୍ୱବଶତଃ ଫେରିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଗୁଣରେ ନାମୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରି, ଅରଣ୍ୟ ପଥକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାମ, ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ନେତ୍ର ରେ ନେଇ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖି, ଜଣେ ପିତାପରି ସ୍ନେହ ଭରା କଥା କହିଲେ— “ମୋତେ ଯେପରି ତୁମେ ଭଲପାଅ, ସେହି ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ସେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଧାରୀ, ନିଶ୍ଚିତ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତ କରିବେ। ବୟସରେ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରାଚୀନ, ସଉମ୍ୟ ଓ ଶୂରବୀର; ସେ ତୁମେମାନଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି ଯୋଗ୍ୟ ନାୟକ ହେବେ। ସେ ରାଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହିସାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ତେଣୁ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବା। ଯେପରି ରାଜା ମୋ ଅରଣ୍ୟଗମନରେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କାମ କରିବା। ଦଶରଥ ରାଜା ଯେତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତେତେ ଅଧିକ ରାମଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଚାହିଁଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁଦ୍ରାସ୍ତ ଚକ୍ଷୁରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ନେଉଛନ୍ତି। ତାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ, ବୟସ୍ ଓ ତେଜରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବୟସରେ କମ୍ପିତ, ସେମାନେ ଦୂରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ— “ହେ ରାମଙ୍କ ରଥ ଚଲାଉଥିବା ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫେରିଯାଅ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ। ଏହି ତୁମ ଓ ତୁମ ସ୍ଵାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।” ଏଭଳି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରଜନିତ ଦୁଃଖ, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦୟାମୟ ନିର୍ଦେଶ ଏପରି ଗମ୍ଭୀର ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ ଘଟିଗଲା।