ଏହି ଉତ୍କଳ ମାଟିରେ ରାମାୟଣର ଏକ ଅମୂଳ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମେ ପଢୁଛୁ। ରାମଙ୍କ ମାତୃକୁ ସମ୍ମିତ୍ରା ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିଥିଲେ। ସମ୍ମିତ୍ରା କହିଲେ, “ଏ ଜଗତରେ ଯିଏ ତାଙ୍କର କୀର୍ତିର ପତାକା ଉଚ୍ଚ କରିଥାଏ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କିଏ ଏହି ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଦହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜଙ୍ଗଲରୁ ବହିଆସୁଥିବା ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମନୋହର ପବନ ଏବେ ସଦା ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତାପ ଓ ଶୀତ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ। ରାତିରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଆଁଥିବା ପିତା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କ ଉତ୍ତାପକୁ ଦୂର କରିଦେବ। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଦାନବର ମହାପ୍ରଭୁ, ତିମିଧ୍ୱଜର ପୁତ୍ରକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ବସିପାରିବେ, ନିଜ ଘର ପରି। ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ଅଭିଧାନରେ ଆସିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତେଣୁ ଏ ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଶାସନ ରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରତାପ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଶୀଘ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଯେପରି ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ତାପ, ରବି ରବି, ମହାପ୍ରଭୁ ମହାପ୍ରଭୁ, ସେ ତାଙ୍କ ତେଜ, କୀର୍ତି ଓ ଧୈର୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସେ ଦେବ ଓ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏ ଉତ୍ତମ ମହିଳା, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କିଏ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବେ, ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ନଗରରେ? ରାମ, ପୃଥିବୀ, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୱିତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଦେଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ହତବ୍ୟଥା ହୋଇ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ। ଯେଉଁ ଅଜେୟ ନାୟକ, ଚୀର ଓ କୁଶ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସୀତାଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ? ଯେଉଁ ଧନୁଷ ଚଳାଇବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ କଠି ନିଜେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରିବା ଦେଖିବେ, ଏ ମହିଳା; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ମୁଁ ସତ୍ୟ କୁହୁଛି। ଏ ନିର୍ମଳା, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ପାଦରେ ଧରି, ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିଷେକ ଓ ତେଜ ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଶୀଘ୍ର ଝାଡିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ରହୁନାହିଁ, ଏ ମହିଳା; ରାମ ପାଇଁ କିଛି ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ଏ ନିର୍ମଳା, ତୁମେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏ ମହିଳା, ଏ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ତୁମ ହୃଦୟରେ ରଖିଛ? ତୁମେ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ରାଘବ ତୁମ ପୁତ୍ର; କାରଣ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ରାମ ପରି କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବେ, ତାଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅନୁଗତି ଦେଖି, ମେଘ ମାଳା ପରି ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିବେ। ତୁମ ପୁତ୍ର, ଦାନ କରିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ଓ ତୁମ ପାଦକୁ ମୃଦୁ ଓ ଉନ୍ନତ ହାତରେ ଦବିବେ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅନୁଗତି ଦେଖି, ମେଘର ରେଖା ପରି ପାହାଡ଼ରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିବେ। ଏପରି ରାମଙ୍କ ମାତୃକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବା ପରେ, ସମ୍ମିତ୍ରା ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିପୁଣ ଭାବରେ ଚୁପ ହୋଇଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତୃଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତୃଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହେଇଗଲା, ଶରତର ଅଳ୍ପ ଜଳର ମେଘ ପରି। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଇଛି, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣରେ। ଏବେ ପଞ୍ଚଚଉଵାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରେମ ରଖି, ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରାରେ ସହଯାତ୍ରୀ ହୋଇଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଓ ସୁରକ୍ଷାକାରୀ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଫେରିଯିବା ଉପରେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମଧୁର ଓ ଗୁଣମୟ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ, ଆଖିରେ ପିଇ ନେବା ପରି ଦେଖି, ଏ ଲୋକମାନେକୁ ଜନକ ପରି ସ୍ନିଗ୍ଧ କଥା କହିଲେ—“ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପ୍ରେମ ଓ ଆଦର ମୋ ପାଇଁ ରଖିଛନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରେମ ଏବଂ ଆଦର ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଭରତ ପାଇଁ ଦେଖାଇବେ। ସେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ସେମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି ଉପକୃତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଖିବେ, ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବେ। ସେ ବୟସରେ ଯୁବକ, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରାଚୀନ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଶୂରବିର, ସେମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନାଥ ଓ ଭୟ ଦୂର କରିବେ। ରାଜସି ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାକୁ ଚୟିତ, ତୁମେ ମୋ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ତୁମ ନାଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବେ। ଯେପରି ରାଜା ମୋ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରାରେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ପାଇଁ, ତୁମେ ଭରତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଦଶରଥ ରାଜା ଧର୍ମରେ ଯେତେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବରେ ଚାହିଲେ। ଅଶ୍ରୁ ଭରିଥିବା ଆଖିରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଲୋକମାନେକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆଣିଥିଲେ, ଏପରି ଯେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ। ତାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବୃଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଉନ୍ନତ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବୟସରେ କମ୍ପି ଉଠୁଥିଲା, ସେମାନେ ଦୂରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାମୟ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଉପଖ୍ୟାନ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ।