କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରା ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାନୀୟେ, ତୁମ ସନ୍ତାନ ରାମ ଏପରି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ତୁମ ପୁତ୍ର ରାମ ଏଠାରୁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପାଳନ କରିବାକୁ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ କର୍ମରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟେ ପ୍ରମୁଖ, ଯେଉଁପଥ ଧର୍ମୀଜନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ମଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ଲାଭିବେ। ଅତି ସୁଖରେ ପାଳିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ତୁମ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ସହ ବନବାସର କଷ୍ଟ ଜାଣି ସେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ନାମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସତ୍ୟର ପ୍ରତିକ, ସେ ରାମ କିପରି ବିଫଳ ହେବେ? ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବା, ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ଓ ମହାନତା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜଳିପାରିବ ନାହିଁ। ସେଉଁଠି ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସମୟ ସମୟରେ ମଧୁର ଏବଂ ଶିତଳ ପବନ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଷ୍ଣତା କିମ୍ବା ଶୀତ ଦେଇ ନୁହେଁ, ବନରୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବ। ରାତିରେ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୃଦୁ ଆଲୋକରେ ନିର୍ମଳ ରାମଙ୍କୁ ବାପା ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବ। ଯିଏ ମହାବଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ତିମିଧ୍ୱଜପୁତ୍ର ଦାନବପତିଙ୍କୁ ବିଧ୍ଵଂସ କରିଥିଲେ, ସେ ରାମ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଭୟ ଭାବେ ବନରେ ରହିବେ, ନିଜ ଘର ଭଳି। ତାଙ୍କ ବାଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନାଶ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏ ଭୂମି କିପରି ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ତ୍ୱରିତ ରାଜ୍ୟ ଫେରିପାରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ଯେପରି, ରାମ ତେଣୁ ପ୍ରଭା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ କ୍ଷମାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଦୋଷ ଦେଖିବେ, ବନେ କିମ୍ବା ନଗରେ? ଶୀଘ୍ର ରାମ ଭୂମି, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀ ସମେତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଅଂଶୁ ଝରାଇଲେ। ଯେଉଁ ଅଜୟ ନାୟକ ଚମର କୁଶ ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଛି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ଅଛି କି? ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ନିଜେ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ସେଉଁଠି କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ଅଛି କି? ମହିଳେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ବନରୁ ଫେରି ଦେଖିବେ; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କର, ମୁଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କହୁଛି। ନିର୍ମଳେ, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖିବେ। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦ ଅଂଶୁ ବର୍ଷି ଯିବ। ମହିଳେ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ; ରାମ ପାଇଁ କିଛି ଅଶୁଭ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ନିର୍ମଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ଏଉଁ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ହୃଦୟରେ ଧରିଛ? ଯେଉଁ ରାଘବ ତୁମ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ମାତା ହୋଇ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ବର୍ଷାମେଘ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅଂଶୁ ଝରାଇବେ। ତୁମ ପୁତ୍ର ଦାତା ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ମୋଟା ହାତରେ ତୁମ ପାଦ ଦବାଇବେ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘରେ ଝରିବା ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅଂଶୁ ଝରାଇବେ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା ନିରବ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ଶରଦ୍ ମେଘ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହୋଇଗଲା। ଏହିପରି ହେଉଛି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅଉନଚାଳିଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣରେ। ଏବେ ଚୁଅଉନପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ତାଙ୍କ ବନବାସ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପଛୁକୁ ଚାଲିଥିଲେ। ରାଜା, ଯେଉଁଠି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଫେରିଯାଇଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନଥିଲେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛୁକୁ ଚାଲିଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟେ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମଧୁର। ସେ ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପାଳନ କରି ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ବଡ଼ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏମିତି ନେଉଥିଲେ, ଯେପରି ବାପା ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ ଯେଉଁପରି ସ୍ନେହ ଓ ମାନ୍ୟତା ଦେଉଛ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରବାନ୍, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଯାହା ମଙ୍ଗଳକର, ସେଉଁଠି କରିବେ।