କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁ ନଥିବାରୁ ନିଜ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ବାକି ରହିନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସେ ଦୁଃଖର ଭୟାନକ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ପରି ମନେ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ଜଳାଇଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଦହିଦେଉଛି। ଏପରି ଭାବେ କୌଶଳ୍ୟା ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ, "ହେ ମହିଳେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଓ ପୁରୁଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଦୟନୀୟ ଶୋକ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ତୁମ ପୁତ୍ର ରାମ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବଡ଼ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ନିତିରେ ଅଟୁଟ। ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ଓ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ପାଇବେ। ସୁଖ ଓ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ତୁମ ଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର କଷ୍ଟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯିଏ ନାମର ପତାକା ଉଚ୍ଚ କରିଥାଏ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ କେମିତି ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିବେ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମହାନତ୍ୱକୁ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଜଳାଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମୟ ସମୟରେ ଅରଣ୍ୟର ମୃଦୁ, ଶିତଳ ପବନ ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବ, ତାଙ୍କୁ ତାପ କିମ୍ବା ଶୀତରେ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ। ରାତିରେ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁ ଭାବରେ, ପିତା ପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କ ତାପ ଦୂର କରିଦେବେ। ଯିଏଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବପତି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ, ସେହି ବୀର ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବାସ କରିବେ, ନିଜ ଘରରେ ଥିବା ପରି। ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଆସିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ନାଶ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଭୂମି କିପରି ଅଧୀନ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ପାଇଯିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଭୁକୁ ଯେପରି, ସେପରି ରାମ ତେଜ, ବିଭୂତି ଓ କ୍ଷମାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗର, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମି, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଅଜୟ ନାୟକ ଚିରାୟୁ, ତାଙ୍କ ସହ ସୀତା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସାଧ୍ୟ? ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଧନୁଷ୍ୟ, ବାଣ ବୋହି, ଆଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଅସାଧ୍ୟ କ'ଣ? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖିବେ; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼; ମୁଁ ସତ୍ୟ କୁହୁଛି। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ତୁମେ ପୁନି ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଦେଖିବେ, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖି ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ରହୁନାହିଁ; ରାମ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ର, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବେ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ଏପରି ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ ରଖିବା କାହିଁକି? ରାଘବ ତୁମ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ପତାଇବେ। ତୁମ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତୁମ ଚରଣ ନମ୍ରତାରେ ମସିବେ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ନମ୍ରତାରେ ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘରେ ଯେପରି ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରେ, ସେପରି ତୁମ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେବ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଅନେକ ମୃଦୁ ଓ ଧୈର୍ୟଦାୟକ କଥା କହି, ଦୋଷରହିତ ସୁମିତ୍ରା ଚୁପ ହୋଇଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ଶରଦ୍ ଋତୁର ଅଳ୍ପ ଜଳ ମେଘ ପରି ହରାଯିଗଲା। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚଚତ୍ବାରିଂଶତ୍ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ମହାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ଯାଉଥିଲେ। ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଫେରିଯାଇଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପଛ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣମାନ୍ୟ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ନାଗରିକମାନେ ବିନତି କଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ୟ ରଖି, ଅରଣ୍ୟପଥକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ।