କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ବିନା ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଆଜି ମୋର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ଦହାଏ।” ଏଭଳି କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାରାଣୀ, ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନରେ କଣ ଉପକାର? ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସଦା ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଚଲନ୍ତି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଏ; ତେଣୁ ସେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ମଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଏପରି ମହାପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚିତ ହିଁ ସଫଳତା ଲାଭ କରିବେ। ଆରମ୍ଭରୁ ଆରାମରେ ପଳିଥିବା ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ଜଣିଛନ୍ତି ଜଙ୍ଗଲର କଷ୍ଟ। ଯିଏ ନାମର ପତାକାକୁ ପୃଥିବୀରେ ଉନ୍ନତ କରିଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ସଫଳତା କିଏ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ଏହି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱର ରାମଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ। ସମୟ ସମୟରେ ମୃଦୁ ଓ ଶିତଳ ବାତାସ ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରି ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତରେ ସମତୁଳିତ ରହିବ। ରାତିରେ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୃଦୁତା ଓ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପିତା ପରି ନିର୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବ। ଯିଏ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ତିମିଧ୍ୱଜର ପୁତ୍ର ଦାନବପତିଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିର୍ଭୟ ରହିବେ, ଜଣେ ଗୃହରେ ଯେପରି ରହେ। ତାଙ୍କର ତୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେବେ; ତେଣୁ ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଉନ୍ମାଦ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫେରିପାରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପରି, ନାୟକ ନାୟକ ପରି, ତେଣୁ ସେ ତେଜ, ଯଶ, ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦେବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଥମ; ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ନଗରରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ରାମ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମି, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଯିବା ଦେଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ଯିଏ ଅଜୟ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସେହି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି କି? ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯିଏ ଧନୁଷରେ ପ୍ରବୀଣ, ତୀର ଓ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେଠି କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି କି? ମହିଳେ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିବେ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ନିର୍ଦୋଷେ, ଆପଣ ଆଉଥରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଦିତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ବହିଯିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ପୀଡ଼ା ରହୁନାହିଁ, ମହିଳେ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ନିର୍ଦୋଷେ, ଆପଣ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଧରିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିରେ ରାଘବ ପୁତ୍ର; କାରଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରାମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇବେ। ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦାତା, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ମୋଟ ହାତରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଚାପିବେ। ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଦେଖି, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଆପଣ ମେଘରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇବେ। ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନିଜ କୁଶଳ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ଭାଷାରେ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶରୀରରୁ ହଟିଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଅଳ୍ପ ପାଣି ସହିତ ହୃଦୟରୁ ହଟିଯାଏ। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ଲୋକ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଓ ରକ୍ଷକ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବଶତଃ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଗଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଯିଏ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।