କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେମିତି ଏକ ସିଂହୀ ଗାୟକୁ ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ାଠାରୁ ବିୟୋଗ କରିଦେଇଥାଏ, ଏମିତି ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ହାରାଇ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ନଥିବାବେଳେ ମୁଁ କିପରି ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ରାମ ଓ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନଦେଖି, ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଏହି ଦିନେ, ପୁତ୍ରଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହିଦେଉଛି, ଯେପରି ସମ୍ମରର ତୀବ୍ର ରବିକିରଣ ଭୂମିକୁ ଜଳାଇଦିଏ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖକଥା କହୁଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଉଚ୍ଚବିଚାରଶୀଳା ସୁମିତ୍ରା ଭଦ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ହେ ମହିଳେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପୁରୁଷମଧ୍ୟେ ପ୍ରଥମ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କ’ଣ କାମର? ତୁମ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟବାନ୍ଧ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ନରମଧ୍ୟେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଏହି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ଧର୍ମୀୟମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ମାର୍ଗ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିଷ୍ପାପ ଓ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟାଳୁ; ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ତୁମ ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ବନବାସ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଯିଏ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ଧ୍ୱଜ ଉନ୍ନତ କରିଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, ସେହି ପୁତ୍ର କିପରି ସଫଳତା ନ ପାଇବେ? ରାମଙ୍କ ଶୁଚିତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ସୂର୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ। ସବୁବେଳେ ବନରୁ ବାସ୍ତବ ଶୀତଳ ମୃଦୁ ବାୟୁ ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତାପ ଓ ଶୀତ ଭାବରୁ ରକ୍ଷା କରିବ। ରାତିରେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ଭାବରେ ନିଷ୍ପାପ ରାମଙ୍କୁ ବାପାଙ୍କ ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବେ। ଯିଏକି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦାନବପତି ତିମିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେ ମହାବୀର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଭୟ ଭାବେ ବନରେ ରହିବେ, ଯେପରି ନିଜ ଘରେ ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଧନୁର ଗୋଚରରେ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ ହେବେ, ତେଣୁ ଏହି ଭୂମି ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ରହିବା କଥା ନିଶ୍ଚିତ। ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିବ। ସୂର୍ୟ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ, ନାଥ ନାଥଙ୍କୁ ଯେପରି, ସେ ତେଣିଁ ତେଜ, ଶ୍ରୀ ଓ ଧୈର୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ସେ ଦେବତା ଓ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଅପରାଧ ଅଛି ବନରେ କିମ୍ବା ନଗରେ? ରାମ ଶୀଘ୍ର ସୀତା, ଭୂମି ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଶୋକରେ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁ ଅଜୟ ଦୀର୍ଘଦେହୀ ବୀର ଚର୍ମ ଓ କୁଶଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ ସୀତା ଯାଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ କ’ଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସାଧ୍ୟ? ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଲ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ବନରୁ ଫେରି ଆସିବା ଦେଖିବେ, ହୃଦୟରୁ ଶୋକ ଓ ମୂଢ଼ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର—ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ କୁହୁଛି। ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଉଦିତ ହୋଇ ତୁମ ପାଦେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବେ। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖି, ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯିବ। ତୁମେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ର, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ହେ ନିଷ୍ପାପା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଶ୍ବାସନ ଦିଅ; ଏହି ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ କାହିଁକି ଧାରଣ କରୁଛ? ରାଘବ ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ପୁତ୍ର, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କ’ଣ? ତାଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ଘେରି, ନମ୍ର ଭାବରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଦେଖି, ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷା କରିବାଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରିବ। ତୁମ ଦାତାପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ତୁମ ପାଦ ମୃଦୁ ହସ୍ତରେ ମାସିବେ। ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ଘେରି, ନମ୍ର ଭାବରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘର ଧାରାଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରିବ। ଏପରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସୁମିତ୍ରା ନାନା ଭାବରେ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ ଚୁପ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଏହି ଶାନ୍ତିଦାୟିକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଶୋକ ବର୍ଷାକାଲର କ୍ଷୀଣ ମେଘ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହୋଇଗଲା। ଏଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୁଅଲିଶତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ବଳ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଚୁଅଲିଶତମ ସର୍ଗ ପରେ, ପଞ୍ଚଚଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରବାସୀ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଯାତ୍ରାରେ ସେଉଁଠି ଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବଶତଃ ପଛକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନମାନ୍ୟ ଏହି ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ, ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ।