ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପଥରେ ହଜାର-ହଜାର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଦମନକାରୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଚିଡ଼ା ଓ ମୁଢ଼ି ବର୍ଷାଇବେ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବି? ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଅଳଙ୍କାରିତ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଲୱାର ଉଁଚାଇ ଧରି ଦୁଇ ଶିଖର ଗିରି ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ—ସେ ସମୟ କେବେ ଆସିବ? ଖୁସିରେ ରହିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ନେଇ ସହରକୁ ଘେରି, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ—ଏହି ଶୁଭ ଦିନ କେବେ ଆସିବ? ଧର୍ମପରାୟଣ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୟସରେ ପରିପକ୍ୱ ମୋ ପୁଅ, ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ କେବେ ଫେରିବେ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁ ପରି ଖୁସି ଆଣିବେ? ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବେ କୌଣସି କଞ୍ଜୁଷ ନାରୀ ପାଇଁ ମାଆମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧ ଚାହିଲେ ତାଙ୍କ ଅଂସ ଛିନାଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ଏବେ ଏକ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛୁଟିଯାଇଥିବା ଛୁଆ ବିହୀନ ଗାଈ ପରି, ଦୟାଳୁ ମାଁ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଅସହାୟ ହୋଇଛି। ମୋ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ନିପୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ ଏଠି ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅଛି ବୋଲି ମନେ ହେଉନାହିଁ। ଆଜି ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ମୋର ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଭସ୍ମ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି। ଏପରି ଭାବରେ କୌସଲ୍ୟା ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ନିର୍ମଳ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ—“ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା କିପାଇଁ? ତୁମ ପୁଅ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ମହାତ୍ମା ପିତା ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ଓ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସଦା ଧର୍ମୀୟ ପଥକୁ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଚରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଏମିତି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ଲାଭ କରିବେ। ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ତୁମ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର କଷ୍ଟ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତିର ପତାକା ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତିରେ କେଉଁ ଅବାଧା ଅଛି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ରାମଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଜଳାଇପାରିବ ନାହିଁ। ସଦା, ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସୁଥିବା ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ ବାତାସ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତରେ ସମତୁଳ୍ୟ ରହିବ। ରାତିରେ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ବଡ଼ ଦୟାରେ ବାପା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରିବେ। ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ଯେବେ ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବପତିଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେ ନାୟକ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ବାସ କରିବେ, ଯେପରି ଘରେ ବାସ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତୀର ଆଲୋକରେ ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଆସିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ; ତେଣୁ ଏ ଭୂମି କିପରି ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ପାଇଯିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଭୁ ଭଳି ପ୍ରଭୁ; ଏମିତି ସେ ତେଜ, ମହିମା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅରଣ୍ୟରେ ହେଉ କି ସହରରେ, ତାଙ୍କର କେଉଁ ଦୋଷ ରହିପାରିବ? ରାମ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମି, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଯିଏ ଅଜୟ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ସଂଗେ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଥମ, ତୀର ଓ ତାଲ୍ୱାର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମୁଖରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇପାରିବେ? ମହିଳେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ଫେରି ଦେଖିବେ; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ନିର୍ମଳ ମହିଳେ, ତୁମେ ପୁଣି ତୁମ ପୁଅକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଦେଇ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବାରେ ଦେଖିବେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ର। ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଖୁସିରେ ତୁମ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବ। ଦୁଃଖ ବା ବେଦନା କିଛି ନ ହେଉ; ରାମ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବେ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ; ଏପରି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆପଣ ହୃଦୟରେ ଧରିଛନ୍ତି? ରାଘବଙ୍କ ମାତା ହେବାରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ରାମ ଚାଲିଥିବା ଧର୍ମପଥରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ପୁଅ ସହ ମିତ୍ରମାନେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦେଖି ତୁମେ ଖୁସିରେ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବେ। ତୁମ ପୁଅ, ଦାତା ଭାବରେ, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ତୁମ ପାଦ ମୃଦୁ ଓ ଗୋଳା ହାତରେ ଦବାଇବେ। ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ବନ୍ଦନା କରୁଥିବା ଦେଖି, ତୁମେ ମେଘ ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ବର୍ଷା ପରି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବେ। ଏପରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ମାତାକୁ ବିଭିନ୍ନ ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ୍ବନାଦାୟକ କଥା କହି, ଶେଷରେ ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା ନିରବ ହେଲେ।