ଅୟୋଧ୍ୟା ରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଫେରିବାର ଖବର ଶୁଣିଲେ, ସେହି ପୁରୀ କେତେ ମହିମାମୟ ହେବ? ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବେ, ପତାକାମାନେ ଉଚ୍ଚରେ ଫଡ଼ିବ। ସେମାନେ, ବନରୁ ଫେରୁଥିବା ସେହି ବିର ନରମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହେବେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଯାଏ। କେବେ ମୋର ବଳଶାଳୀ ପୁଅ ରାମ, ରଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଗୋ-ବଏଳାଙ୍କ ସହିତ ବଳିଅଁଡା ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ? ରାଜପଥରେ ଥିବା ହଜାର ହଜାର ଜୀବମାନେ କେବେ ମୋର ଏଇ ଶତ୍ରୁ-ଜୟୀ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମୁଢ଼ି ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ? ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ, ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଲୱାର ଉଠାଇ ଜୁମ୍ବ ଦ୍ୱିପର୍ବତ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, କେବେ ସେମାନେ ଦେଖିବି? ଅନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫଳ ନେଇ, ସଭା ଘୂରି ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରିବେ—ସେହି ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବି? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୟସ୍କ, ମେଘପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୋର ପୁଅ ଘରେ ଫେରି, ଶୁଭ ଋତୁ ଆଣି ଦେବେ—ସେ ଦିନ କେବେ ଆସିବ? ହେ ରାମ, ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି କଞ୍ଜୁଷ୍ଠା ଜନନୀକୁ ଦେଖି, ମାନେ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧ ଚାହିଲେ ମାନେ ମାନ୍ୟ ଅଂଶ ଛିନି ନେଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏବେ ଶିଶୁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଅଶକ୍ତ ହୋଇଛି। ଏଠି ମୋ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବନ୍ତ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍, ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ—ମୁଁ କିପରି ଏହି ଜୀବନ ସହିପାରିବି? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖୁନଥିବାରୁ ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅଛି ମନେ ହେଉନାହିଁ। ଆଜି ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶୋକାଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରବିର କିରଣ ଏହି ଭୂମିକୁ ତାପିଥାଏ। ଏହିପରି ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରବାନ୍ ସୁମିତ୍ରା ମୂଲ୍ୟବାନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—"ମାତା, ତୁମର ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କାହିଁକି? ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ସତ୍ୟବାଦୀ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏହି ରାମ, ସଦା ନ୍ୟାୟର ପଥ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସଦା ପାପହୀନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ; ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ଲାଭିବେ। ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କ ସହ ବନବାସ ଦୁଃଖ ବୁଝି, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଯିଏ ଜଗତରେ କୀର୍ତ୍ତିର ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ପୁଅ କିଏ ଏହି ସମ୍ମାନ ପାଇବେ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବୁଝି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ତାପିବେ ନାହିଁ। ସବୁବେଳେ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ ବନପବନ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତ ମଧ୍ୟମ ରହିବ। ରାତିରେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମୃଦୁ ଭାବରେ ନିର୍ମଳ ରାମଙ୍କୁ ବଡ଼ ପିତା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ତାପ ଦୂର କରିବେ। ଯିଏ ମହାବଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବପତି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଶୂରବିର, ସିଂହପ୍ରତିମାନ ପୁରୁଷ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଭୟ ଭାବରେ ବନରେ ବାସ କରିବେ, ଯେପରି ଘରେ। ତାଙ୍କ ତୀର ଆବେଗରେ ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଆସିବେ, ସେମାନେ ନାଶ ହେବେ; ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ନେବେ ନିଶ୍ଚୟ। ରାମଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରତାପ, ଓ ଉନ୍ନତ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ଦ୍ରୁତ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ନେବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପରି, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଭୁ ପରି, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ତେଜ, ବିଭା, ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେ ଦେବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ସହର, କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଦୋଷ ରହିପାରିବ? ରାମ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଭୂମି, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀ ସହ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାରିଲେ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀ ସୀତା ତାଙ୍କ ସହ, ଏହି ଅଜୟ ପୁରୁଷ ଝାଡ଼ି ଓ କୁଶ ଧରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ ରହିପାରିବ? ତୀର ଓ ତାଲୱାର ଧାରଣ କରି, ଆଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ ରହିପାରିବ? ତୁମେ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ବନରୁ ଫେରି ଦେଖିବ, ମାତା; ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ନିର୍ମଳେ, ତୁମେ ପୁନି ତୁମ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବ, ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ। ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କ୍ରମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଖୁସିର ଅଶ୍ରୁ ଝରିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବେଦନା ରହୁନାହିଁ, ରାମ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦେଖିବ। ନିର୍ମଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ଏପରି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ରଖୁଛ? ରାଘବ ପରି ପୁଅ ଯାହାର, ସେ ମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛି? ତୁମେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଅନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝାରିବ।