କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତାପିତ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—“ମୋ ପୁଅ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଏଉଁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ହାରାଇ, ବନବାସରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ମୋର ଏଇ ଦୁଃଖର ଶେଷ କେବେ ହେବ? କେବେ ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ଭାର୍ୟା ସହିତ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିବି? ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଜଣେ ମହାନ ନାୟକ ଓ ତାଙ୍କର ସହୋଦର ଫେରିଆସିଲେ, ସେଠିରେ ପୁନି ହର୍ଷ ଓ ଉତ୍ସବ ହେବ, ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ଝଣ୍ଡା ଉଠାଇବେ। ସେମାନେ ବନରୁ ଫେରିଲେ, ଗର୍ବିତ ଶହର ମହାସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଯେମିତି ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଯାଏ, ସେମିତି ଆୟୋଧ୍ୟା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ। ମୋର ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ନେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆଗରେ ରଖି, ଏହି ନଗରକୁ ଗୋ ଦମ୍ପତି ଭଳି କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ? ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅଟୁଟ୍ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ଭାବେ ଦେଖି, ଉପରେ ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ। ମୁଁ କେବେ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଲୱାର ଉଠାଇ ଦୁଇ ଶିଖର ପର୍ବତ ସମାନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି? ଫୁଲ ଧରି ରହିଥିବା ଯୁବତୀମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଫଳ ନେଇ, ନଗର ଚାରିପାଖରେ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ସେଦିନ କେବେ ଆସିବ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୟସରେ ପରିପକ୍ୱ, ବର୍ଷାମେଘ ସମ୍ମାନ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ମୋ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ଓ ଭୈଣ୍ଡ ସହିତ ଫେରିଲେ, ମଧୁର ଋତୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଆଣିବେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ପୂର୍ବକାଳରେ କୌଣସି ଦୁର୍ଲଭ ମହିଳାଙ୍କ କାରଣରୁ ମାଆମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧପାନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥନ୍ନ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ଏବେ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛା ହରାଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗାଈ ଭଳି ମୁଁ ମୋର ପୁଅ ବିନା ଅସହାୟ। ଏପରି ଗୁଣବତୀ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ବିନା କେମିତି ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ଏଠି ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଆଜି ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ୟ କିରଣ ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ଦହାଇଥାଏ।” ଏପରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖକଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—“ଓ ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶିରୋମଣି ଓ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କାହିଁକି? ତୁମର ପୁଅ ଏକ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ୱେ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ୍ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ ଯେଉଁ ନୀତିପଥରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧୁର ଫଳ ମିଳେ—ସେଠିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବାଠାରୁ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କୃପାଳୁ, ଏମିତି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ପାଇବେ। ଏତେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ବି, ବୈଦେହୀ ତୁମର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ ଅପରିଚିତ ବନଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ଜଗତରେ କୀର୍ତ୍ତିର ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ମାନ କାହିଁକି ମିଳିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଦହାଇପାରିବ ନାହିଁ। ସବୁବେଳେ ବନରୁ ବହୁତ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ ପବନ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତ ମଧ୍ୟରେ ସମତୁଳନ ରଖି। ରାତିରେ ଶୀତଳ ଓ ସୁମଧୁର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାଙ୍କୁ ବାପା ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାପ ଦୂର କରିଦେବେ। ଯିଏକି ମହାବଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବପତିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେ ନାୟକ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବନରେ ବସିବେ, ଘର ଭଳି। ତାଙ୍କ ତୀର ଆଗରେ ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଆସିବ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମି ଫେରି ମିଳିବା ଅସମ୍ଭବ କିପରି? ରାମଙ୍କର ଧନ୍ୟତା, ପ୍ରଭାବ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଦେଖି, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅଗ୍ନି, ଏକ ଭଳି ଏକ ଭଳି, ଏପରି ତାଙ୍କର ତେଜ, ପ୍ରଭା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ସେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଓ ମହିଳା, ବନରେ କିମ୍ବା ନଗରରେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ କି? ରାମ, ସୀତା ଓ ଧନ-ଏହି ତିନି ଜିନିଷ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ତୀର-ତାଲୱାର ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ରହି, ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଏହି ନାୟକ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ବନରୁ ଫେରି ଆସିଥିବା ଦେଖିବ। ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ତୁମ ପାଦେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିବ, ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି। ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ସମୟରେ ତୁମ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ବହିଯିବ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିବ। ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ; ଏଭଳି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ରଖିଛ, ମହିଳା?