ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପରେ, ହେ କୌସଲ୍ୟା, ସେ ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀ ପୁଣି ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବ, ଯେମିତି ଘର ମଧ୍ୟରେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଭୟ ଦେଇଥାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ନଗରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେଉଥାନ୍ତୁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନି, ଯେପରି ଚାହିଲେ ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାରୁ ଖସାଇଦେଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞିକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ବସ୍ତୁ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଶୂରବୀର, ପ୍ରଶସ୍ତ ବାହୁଧରୀ, ଧନୁର୍ଧାରୀ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚାଲିଚଳନ ନାଗରାଜ ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଦୁଃଖ ଯେଉଁମାନେ କେବେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ବିଚାର ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହାଣିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେରିତ, ସେଠାରେ କେମିତି ଭାଗ୍ୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ? ଧନ-ସମ୍ପତି ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଆସିଥିବା ସମୟରେ ନିର୍ବାସିତ, ସେ ଦୁଃଖୀମାନେ କେମିତି କେବଳ ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ଯଦି ଏବେ ହେଉଥାନ୍ତା, ମୁଁ ମୋ ରାଘବଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଏଠି ଦେଖିପାଇଥାନ୍ତି। କେବେ ଆୟୋଧ୍ୟା, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ପୁନଃ ଶୋଭାଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ଜନମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ, ପତାକା ଉଚ୍ଚତରେ ଫେରିବ? କେବେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରୁଥିବା ସେ ଦୁଇ ବୀରକୁ ଦେଖି, ନଗର ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ? କେବେ ମୋର ପ୍ରବଳ ବାହୁଧରୀ ପୁଅ, ସୀତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆଗରେ ରଖି, ଏଣ୍ଡା ପରି ଗଈମାନେ ସହିତ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପ୍ରାଣୀ, ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ—ଶତ୍ରୁ ଦଳନକୁ—ଅଣ୍ଡା ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ? କେବେ ମୁଁ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଲୱାର ବୁଲାଇ ଦୁଇ ଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ ପରି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିବି? କେବେ ଖୁସି ଭରା କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫଳ ନେଇ, ସହରକୁ ଘୂରି, ମଙ୍ଗଳ ଆରତି କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ବୟସ୍କ, ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ଫେରି, ଋତୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ଆଣିବେ? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କୌଣସି କଞ୍ଚନା ମହିଳା ଥିଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ମାନେ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଂସ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ଏବେ ଶିଶୁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ପୁରୁଷଶାର୍ଦ୍ଧୁଳ ରାମ, ମୋତେ ଶିଶୁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଅସହାୟ କରିଛ। ଏମିତି ଗୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିଲେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ବିନା ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ଏବେ ମୋ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅଛି ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନି। ଆଜି ମୋର ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେମିତି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦହାଏ। ଏମିତି କୌସଲ୍ୟା ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଭରା କଥା କହିଲେ—“ହେ ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠା, ତୁମର ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ବିଳାପ କିପାଇଁ? ତୁମ ପୁଅ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଯେଉଁପଥ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀମାନେ ଚାଲନ୍ତି, ସେହିପଥରେ ଚାଲିଛନ୍ତି—ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ପାଇବେ। ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ତୁମ ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖ ଜାଣି ଯାଉଛନ୍ତି। ଯିଏ ଜଗତରେ କୀର୍ତ୍ତିର ପତାକା ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, ସେ ତୁମ ପୁଅ କିପାଇଁ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଇବେ ନାହିଁ? ସ୍ପଷ୍ଟ, ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ତାପିବ ନାହିଁ। ସମୟ ସମୟରେ ମୃଦୁ ଓ ସୁସ୍ବାଦୁ ବାୟୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ବାହାରି, ତାପ-ଶୀତ ମଧ୍ୟମ ରଖି, ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବ। ରାତିରେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ଓ ସନ୍ତୋଷଜନକ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାପ ଦୂର କରିବ। ଯିଏ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବରାଜଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେ ଶୂରବୀର, ପୁରୁଷଶାର୍ଦ୍ଧୁଳ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ନିବାସ କରିବେ, ଯେମିତି ନିଜ ଘରରେ। ତାଙ୍କ ତୀରର ଆବଧିରେ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିନାଶ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ପୃଥିବୀ କିପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅଧିନରେ ରହିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କ ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି, ନାଥ ନାଥ ପରି, ସେ ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି, ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଦେବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହେ ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠା, ତାଙ୍କର କଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି, ଅରଣ୍ୟରେ କିମ୍ବା ନଗରରେ? ଶୀଘ୍ର ରାମ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ, ସୀତା ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି, ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇଲେ। ଯିଏ ଅଜୟ, ବର୍କ ଓ କୁଶ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଧନୁଷ୍, ତୀର, ତାଲୱାର ଧାରଣ କରି, ଯାହାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗେଇ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ସୁମିତ୍ରା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଶ୍ୱାସ ଦେଲେ।