ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶ ଶର୍ଗର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶୟନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିରହରେ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିଲେ— “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ବିଷ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସେ ସାପ ତାଙ୍କର ଚମ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ମুক্ত ହେଲା ପରେ ଯେପରି ଚଳାକ ହୋଇଯାଏ, ଏମିତି ଆଚଳ ହୋଇଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ନିକାଳି ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ ପୁନି ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବେ, ଘରେ ବିଷ ଧରିଥିବା ସାପ ଭଳି। ଏବେ ଏହି ନଗରରେ, ରାମ ଘର ଘର ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ ଭଳି ଦେଇଦେବା। ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପଦରୁ ତଳେ ପକାଇ, ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇବା ପାଣ୍ଡାର ଭଳି, ସେ ଚାହିଁଥିବାପରି ପକାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଶୂରବୀର, ଚଉଡା ଭୁଜ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଧନୁ ଧରିଥିବା, ତାଙ୍କର ଚାଳ ନାଗରାଜ ଭଳି, ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଦେଇଛ, ଏହି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ସେଉଁଠି କଣ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି? ଅର୍ଥ ବିହୀନ, ଯୁବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ମିଳିବା ସମୟରେ ନିକାଳି ଦିଆଯିବା, ସେ ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି ସମୟ ଏବେ ଆସିଥାଏ, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିବା ଖବର ଶୁଣିବ, ସେତେବେଳେ ନଗର ପୁନି ଶ୍ରୀମୟ ହେବ, ଜନତା ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ତଳି ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜା ଉଠିବ। ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ, ନଗର କେତେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ, ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲାପରି। ମୋ ପୁତ୍ର ଶୂରବୀର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୀତା ଚରିଅଟରେ ଆଗରେ ଥିବା ସମୟରେ, ଏଉଁଠି ଅୟୋଧ୍ୟା ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏହା ବଳଦର ଗୋମାନଙ୍କ ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ଜୀବ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ତାଙ୍କୁ ଶୁଷ୍କ ଧାନ ଛିଁଟିବେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖିପାରିବି? ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଉଚ୍ଚ ତଳୱାର ଧରି, ଦୁଇ ଶିଖର ପର୍ବତ ଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ସମୟ କେବେ ଆସିବ? ଫୁଲ ନେଇ ଆନନ୍ଦିତ ବାଳା, ଫଳ ନେଇ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ନଗରକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖିପାରିବି? ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବୟସ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଅନୁକୂଳ ଋତୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ନେଇ ଫେରିବେ, ସେ ସମୟ କେବେ ଆସିବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ଭାବିଛି, ପୂର୍ବର ଦିନରେ ଏକ କଞ୍ଜୁସ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା, ମାମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ଚୁଷିବାକୁ ଚାହିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଚିରିଦିଆଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ଏକ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ବଛା ହରାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଗାଈ ଭଳି, ଏକ ପ୍ରେମମୟ ମା, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ହତବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କୁ ବିନା ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି? ମୁଁ ଏଠାରେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ମୋର ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଆଜି, ମୋ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ଭୟାନକ ଅଗ୍ନି, ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦହିଦେଉଛି। ଏହି ଚାଳିଶି ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଉଛି। ଏବେ ଚଉଵାଳିଶି ଶର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କୁହୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ନୀତିମୟ କଥା କହିଲେ— “ହେ ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିଲାପ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ତୁମର ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ, ଯେ ନିଜ ଶବ୍ଦ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ରାମ, ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଅନୁସୃତ ପଥ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପରଲୋକରେ ଫଳ ମିଳେ; ସେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ, ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଲାଭ କରିବେ। ଏକାନ୍ତ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ବୈଦେହୀ ତୁମର ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ଦୁଃଖ ଜାଣିଥିବା। ଯେ ଜଗତରେ କୀର୍ତିର ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, ତୁମର ପୁତ୍ର କିପରି ଏହା ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଜାଣି, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ। ସମୟ ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସୁଥିବା ସୁମଧୁର ଓ ଶୀତଳ ବାତାସ, ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତ ମଧ୍ୟମ ରଖିବ। ରାତିରେ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୁମଧୁର ଓ ଶିତଳ, ନିର୍ଦ୍ଧୋଷ ରାମଙ୍କୁ ପିତା ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବ, ତାଙ୍କର ତାପ ଦୂର କରିବ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ରାମଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ତିମିଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ର ଦାନବର ନାୟକକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରି ଦେଖିଥିଲେ। ସେ ଶୂରବୀର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିବାସ କରିବେ, ନିଜ ଘର ଭଳି। ତାଙ୍କର ତୀର ଚାଲିଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ବିନାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କର ଶାସନ ତଳେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ? ରାମଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରିପାରିବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ, ନାୟକ ନାୟକକୁ, ଏପରି ରାମ ତୀବ୍ର ତେଜ, ଶ୍ରୀ, ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।