ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୟନପଟରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ସବୁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଥିଲା । ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିକଟରେ କୌସଲ୍ୟା ବସିଥିଲେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ତଳି ଯାଇଥିଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ହାଇ ହାଇ କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଉଁତିସ ଶର୍ଗର ଆରମ୍ଭ । ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିବଳି ଶୟନପଟରେ ଦେଖି, ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ କୌସଲ୍ୟା ଭୂମିର ଶାସକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମଣ୍ଡରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଫେଲିଦେଇଛି, ସେ ସାପ ତାଙ୍କ ଚମ୍ର ଛାଡିଦେଇ ମନେ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପରି ଏବେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଏଛାନୁସାରେ ଘୁଡ଼ିବେ । ଶୁଭ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ପୁନି ମୋତେ ଭୟ ଦେବେ, ଘରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି । ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାମ ଘର ଘର ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଏଛାରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେବେ । କୈକେୟୀଙ୍କ ଏଛାନୁସାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ଖସାଇ, ଯଜ୍ଞରେ ଦାନବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ହୋମ ପରି ତାଙ୍କୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ । ଶୂରବୀର, ଚଉଡ଼ା ଭୁଜା, ଧନୁଧର ରାମ, ଯାହାର ଚାଳ ନାଗରାଜ ପରି, ସେ ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ । ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ ଦିଅଛ, ଏହି ଦୁଃଖ କେବେ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏଠାରେ କେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି ? ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ତିଆରି ହେବାର ସମୟରେ ବନବାସ ଦେଇଦିଆଯାଇଛି, ସେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକେ କେମିତି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ ? ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବା ସମୟ ଆସିଲା, ଯେତେବେଳେ ରାଘବ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିବି । କେତେବେଳେ ଆୟୋଧ୍ୟା ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିବା ଖବର ଶୁଣି, ପୁନି ଶ୍ରୀମୟ ହେବ, ଜନସମୂହ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ, ଝଣ୍ଡା ଉଚ୍ଚ ଉଠିବ ? କେତେବେଳେ ସେ ନାଗରାଜ ପରି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିବା ଦେଖି, ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବା ପରି ଏହି ସହର ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ ? କେତେବେଳେ ଶୂରବୀର ରାମ, ମୋ ପୁତ୍ର, ସୀତାକୁ ରଥରେ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ବଳଦ ପରି ଗାଈମାନଙ୍କ ସହ ଆସିବେ ? କେତେବେଳେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ଜୀବ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ଆସିବା ସମୟରେ ଚିରିଅ ଧାଳିବେ ? କେତେବେଳେ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତଳୱାର ଉଠାଇ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ଚୂଡ଼ା ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ପରି ପ୍ରବେଶ କରିବେ ? କେତେବେଳେ ଖୁସି ଭରିଥିବା ଯୁବତୀମାନେ ଫୁଲ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ନେଇ, ସହର ଚାରିପାଖରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ? କେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୟସ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଚମକି, ଉତ୍ସବ ଋତୁ ପରି ଖୁସି ନେଇ ଫେରିବେ ? ନିଶ୍ଚୟ, ଶୂରବୀର, ଆଗରୁ କିଛି କଞ୍ଚାଳି ନାରୀଙ୍କ କାରଣରେ ମାତାମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ଦୁଦ୍ଧ ଦେବା ବେଳେ ମାଂସ ଛିନିଯାଇଥିଲା । କୈକେୟୀ ମୋତେ ଶିଶୁ ହରାଇଥିବା ଶେର ପରି ଗାଈ ପରି, ଦୟାଳୁ ମାତାକୁ ଅସହାୟ କରିଦେଲା । ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ନିପୁଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି ? ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଦେଖି ନଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଚିତ୍ତରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ । ଆଜି, ମୋ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରୁ ଜନିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ତାପି ଦେଇଥାଏ । ଏଠିରେ ଚଉଉଁଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏପରି କୌସଲ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହିଳା ସୁମିତ୍ରା ନୀତିମୟ କଥା କହିଲେ, "ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ କରି କଣ ଲାଭ ? ତୁମ ପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଶୂରବୀର ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଉପରେ ଚଳି, ସତ୍ୟ ରଖି ବନକୁ ଗଲେ । ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ତାଙ୍କୁ କେବେ ବି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦୋଷ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦୟାଳୁ, ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ପାଇବେ । ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଵୈଦେହୀ ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବନ ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଜାଣିଛନ୍ତି । ରାମ ଯେଉଁଠି ଜଗତରେ ଖ୍ୟାତିର ପତାକା ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ମିଳିବ ନାହିଁ ? ନିଶ୍ଚୟ, ରାମଙ୍କ ଶୁଧ୍ଧତା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ତାପିବ ନାହିଁ । ସମୟ ସମୟରେ, ବନରୁ ବସୁନ୍ଧରାର ଶୀତଳ ଓ ମୃଦୁ ବାୟୁ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତ ମଧ୍ୟ ରଖି । ରାତିରେ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିକର ହୋଇ, ନିର୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ପିତା ପରି ଆଲିଂଗନ କରିବେ, ତାଙ୍କ ତାପ ଦୂର କରିବେ । ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଦାନବ ରାଜା ତିମିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିଦେଖି । ସେ ଶୂରବୀର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଗ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ବନରେ ଘର ପରି ବସିବେ । ତାଙ୍କ ତୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଶାସନ ତଳେ ରହିବ ନାହିଁ ? ରାମଙ୍କ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ, ଶୂରତା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିବେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପରି, ରାଜା ରାଜା ପରି, ତିନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଶ୍ରୀ, ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସେ ଦେବ ଓ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବନରେ କିମ୍ବା ସହରରେ ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୋଷ ଅଛି ?" ଏପରି କୌସଲ୍ୟାର ବିଳାପ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ନୀତିମୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଆୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାର ଦୃଶ୍ୟକୁ ଜୀବନ୍ତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ।