ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଶୟନରେ ଶୟାନ ଥିଲେ । ସେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ । ତେଣୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଲ୍ୟା । ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କର, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଉଁଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ପଛକୁ ଫେରି ଆସୁନାହିଁ ।” ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ କେବଳ ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲା । ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଶୋକରେ ଶୟାନ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ବିଧୁର କୌଶଲ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ସାଧନ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇ ମନେ ମନେ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଅଜଗର ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଶୁଭ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ମୋତେ ପୁନି ଭୟ ଦେଉଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ଭଳି ହେଉଛି । ଏହି ସହରରେ ଏବେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ କରି ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପା ହେବ ନାହିଁ । କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଚୁତ କରି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଅଘୋରୀ ପୂଜାରେ ଅହୁତି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଆଯାଇଛି । ଶୂରବୀର, ବିଶାଳ ବାହୁଶାଳୀ, ଧନୁର୍ଧର ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚାଳ ନାଗରାଜ ଭଳି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି । ଏମିତି ଦୁଃଖ ଜଣାନଥିବା ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ତୁମ ସମ୍ମତିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କେମିତି ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ହେବ ? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ମୌସମରେ ବନବାସୀ ହୋଇ, ସେ ଦୁଃଖିତମାନେ କେମିତି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୁଞ୍ଜି ବଞ୍ଚିବେ ? ଏବେ ଯଦି ମୋର ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆସିଥାଏ, ଏହିଠାରେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଦେଖିପାରିଲି । କେବେ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁନର୍ଯ୍ୟାନ୍ତି ଶୁଣି, ଚମକିଉଠିବ, ଜନମାନସ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ, ଧ୍ୱଜାଉଠିବ ? କେବେ ଏହି ବୀରପୁରୁଷମାନେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ ? କେବେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ବଳଶାଳୀ ପୁତ୍ର ରାମ, ସୀତାଙ୍କୁ ରଥରେ ସାମ୍ନାରେ ବସାଇ, ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ବୃଷଭ ଗାୟମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୁ ଲାଉ ଛିଟିବେ ? କେବେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତଳୱାର ଉଠାଇ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିବି, ଯେପରି ଦୁଇ ଶିଖର ଗିରି ? କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଓ ଫଳ ଧରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଦୁଇ ବୀରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ ଦେବେ ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଉଢ଼, ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ଫେରି, ଶୁଭ ଋତୁ ଆଣି ଦେବେ ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏପରି କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ ପୂର୍ବେ ମାନଙ୍କ ଦୁଧ ଶିଶୁମାନେ ଚାହିଁଲେ କଟିଦେଇଥିଲେ । ମୁଁ ଏବେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟି ନିଆଯାଇଥିବା ଛାଗଳ ଭଳି; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିର୍ବଳ ମାତୃ ହୋଇଯାଇଛି । ଏପରି ଗୁଣମୟ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି ? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ମୋ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ରହିନାହିଁ । ଆଜି ମୋ ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଜନିତ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ମୃଦୁ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, “ଦେବୀ, ତୁମ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଓ ପୁରୁଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏପରି ବିଳାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କରିବା କ’ଣ ଦରକାର ? ତୁମେ ଜାଣ, ରାମ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ସତ୍ୟ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ପାପ ହୀନ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ କରୁଣାଶୀଳ; ଏପରି ମହାପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ପାଇବେ । ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସୁଖ ରହିଥିଲେ, ତଥାପି ତୁମ ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛେ ଅରଣ୍ୟର କଷ୍ଟ ଜାଣି ଯାଇଛନ୍ତି । ଯିଏ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେ ରାମ କିପରି ଉତ୍କର୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ ନାହିଁ ? ନିଶ୍ଚୟ, ରାମଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ । ସୃଜନ୍ତୁ, ଶିତଳ ଓ ସୁମଧୁର ବାୟୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସି ସଦା ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ଉଷ୍ଣତା କିମ୍ବା ଶୀତ ଅତିକ୍ରମ କରିବ ନାହିଁ । ରାତିରେ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୃଦୁ ଓ ସନ୍ତୋଷକର, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ପିତା ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବେ । ଯିଏ ଦୈତ୍ୟ ରାଜା ତିମିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ସେ ମହାବୀର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ରହିବେ, ନିଜ ଘର ଭଳି । ତାଙ୍କ ତୀର ଗୋଚରରେ ଆସୁଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ପାଇବେ; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଦେଶ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବ ନାହିଁ କି ? ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ, ଶୂରତା ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍୵ଭାବ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିପାରିବେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ଯେପରି, ତେଣୁ ରାମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ମହିମା ଓ କ୍ଷମାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ।” ଏଭଳି ସୁମିତ୍ରା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।