ଦଶରଥ ରାଜା, ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୟନ କୋଠାରେ ଶୟନ କଲେ। ତଥାପି ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଇ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଜୟା ନାଥିବା ଘରକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କୁହିଲେ, “ହେ ରାମ, କାହିଁକି ତୁମେ ଆମକୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା?” ସେ କହିଲେ, “ସେ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ।” ରାତି ନିମ୍ନ, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାର ବିନାଶ ରାତି ପରି ହେଲା। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କୁହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମର ହାତ ଦେଖା। ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗି ରହିଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।” ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୟନ କରିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ବିପ୍ଳବ କୁହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୟନ କୋଠାରେ ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭୂମିର ଶାସକଙ୍କୁ କୁହିଲେ, “ହେ ନରସିଂହ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ବିଷ ରାଘବ ଉପରେ ଝାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବେପାରା ଅନ୍ତରେ ସେ ସର୍ପ ପରି ଘରେ ଘୁମିବେ। ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ମନ୍ଦ ନାରୀ ଆଉ ଏକଥର ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବେ, ଘରେ ବିଷାଳ ସର୍ପ ପରି। ଏବେ ଏହି ସହରରେ, ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ କରି ଦେବେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କରାଯାଇଛି, ପୂଜାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ବୁତିଆ ପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଶୂରବୀର, ଚଉଡ଼ା ଭୁଜା, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ନଗର ନାଗ ପରି ଚାଲିବା ଅଭିମାନୀ, ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଜୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ କେବେ ବି ଜଣା ନଥିବା ଲୋକମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚାହରେ ତୁମ ଅନୁମତିରେ ବନକୁ ବିସର୍ଜିତ, ସେମାନେ କେଉଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଭୋଗିବେ? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଦିବା ସମୟରେ ବନବାସି, ଏହି ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଗି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଏବେ ହେବ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଜୟା ଓ ଭାଇ ସହ ଏଠାରେ ଦେଖିବି। ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଶୁଣିବା, ଏହି ସହର ପୁନଃ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ହେବ, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଭୂଷିତ ହେବେ, ଧ୍ୱଜା ଉଚ୍ଚ କରାଯିବ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶୂରବୀରମାନେ ବନରୁ ଫେରିବେ, ସହର ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସମୁଦ୍ର ପରି। ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋ ପୁଅ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସୀତା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଥରେ ରହିବେ, ବଳଦ ପରି ଗାଈ ଛେଳା ସହ। ଯେତେବେଳେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ଜୀବ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ, ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଶୁଷ୍କ ଧାନ ବିଛିବେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଣ ଲତା ପରି ଭୂଷିତ ହୋଇ, ତଳୱାର ଉଚ୍ଚ କରି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖିବି, ଦୁଇ ଶିଖର ପର୍ବତ ପରି। ଯେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦିତ କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ନେଇ, ସହରକୁ ଘେରି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବୟସ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଉତ୍ତମ ଋତୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ନେଇ ଫେରିବେ। ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଶୂରବୀର, ଆଗରୁ କୌଣସି କଞ୍ଚନ ନାରୀର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମାତାମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଚୁସିବାକୁ ଚାହିଲେ ବାଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ। କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଏକ ସିଂହ ପରି ଗାଈ, ମୋ ଛେଳା ହରାଇ ଦିଆଯାଇଛି; ମୁଁ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି। କିପରି ମୁଁ, ଏକ ଏକ ପୁଅ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞ, ତାଙ୍କ ବିନା ଜୀବନ ଜୀବିବି? ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ଏଠିରେ ମୋ ଜୀବନର କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଆଜି, ପୁଅ ପାଇଁ ଜନିତ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି, ମୋତେ ଦହି ଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପୃଥିବୀକୁ ତାପ ଦେଇ ଦହି ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ଚୁଉଁଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା, ନିତିମୟ ଶବ୍ଦରେ କୁହିଲେ, “ହେ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ତୁମ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏପରି ବିଳାପ ଏବଂ ଦୟାବାନ ରୋଦନର କଣ ଉପଯୋଗ? ତୁମ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଯିଏ ନିତିରେ ଦୃଢ଼, ଏକ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ବିଦାୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳିତ ରାମ, ନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଉଛି; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦୟାଳୁ, ଏପରି ମହାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ଲାଭ କରିବେ। ବିଶେଷ କ୍ଷେମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଭୈଦେହୀ ତୁମ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁଅଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଜଣିଛନ୍ତି ବନବାସର କଷ୍ଟ। ଯିଏ ଜଗତରେ ଖ୍ୟାତିର ଧ୍ୱଜ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପୁଅ କିପରି ଲାଭ କରିବେ ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜଣାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ତାପିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମୟ ସମୟରେ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସୁଥିବା ସୁମଧୁର ଓ ଶୀତଳ ପବନ ରାଘବଙ୍କୁ ଉପଚାର କରିବ, ତାପ ଓ ଶୀତରେ ସମ। ରାତିରେ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମୃଦୁ, ନିର୍ମଳ ରାମଙ୍କୁ ପିତା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ତାପ ଦୂର କରିବେ। ଏପରି ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପରିବାର ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଦୟାଳୁ ସୁମିତ୍ରା ନିତି ଓ ଧର୍ମର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସ ଦେଲେ।