ଧରାଧିପତି ଦଶରଥଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବନ୍ତୁରେ ଅଟକିଗଲା, ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ସ୍ବରରେ ସେ ମୃଦୁ, ମନ୍ଦ ଏବଂ ବିଷଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଯିଅ; ରାମଙ୍କ ମା’ଠାରେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସିଠାରେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଦରରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ବସାଇଦେଲେ। କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ଘର ତାଙ୍କ ଦୁଇପୁଅ ଓ ବୋଉଠାରୁ ଶୂନ୍ୟ, ଯେପରି ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଦେଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, “ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମୋଁକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲୁ?” ତାପରେ କହିଲେ, “ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପୁନଃଆଗମନ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରାତ୍ରୀ ନେମିସାର ରାତି ପରି ନେମିସାର ମଧ୍ୟରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କର; ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।” ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ଧରାଧିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏବେ ତାଙ୍କର ବିଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଲାପରେ, କୈକେୟୀ ସାପ ତାଙ୍କ slough ଛାଡ଼ି ଯେପରି ଏଠାରେ ମନମନା ହେଇ ଘୁରିବ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ମୋତେ ପୁନି ଭୟ ଦେଇବ, ଘରେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଯେପରି। ଏବେ ଏହି ନଗରରେ, ରାମ ଘରେଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଛାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ କରିଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛୁଅ ନାହାଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଲେ। ଶୂରବୀର, ଚୌଡ଼ ହାତ, ଧନୁର୍ଧର ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚାଳ ନାଗରାଜ ଯେପରି, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ସୀତା ଓ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନାହାଁ, ସେମାନେ ତୁମ ଅନୁମତିରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ବନକୁ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ; ସେଠାରେ କ’ଣ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଆସିଥିବା ସମୟରେ, ଏହି ଦୁଃଖୀମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବାର ସମୟ ଯଦି ଏବେ ଆସିଯାଏ, ଏଠି ରାଘବ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ କେତେ ଭଲ ହେବ! କେବେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏହି ଦୁଇ ବୀରଙ୍କ ଫେରିଆସିବା ଖବର ଶୁଣି, ପୁନି ଉତ୍ସବମୁଖର ହେବ, ଝଣ୍ଡା ଉଠିଯିବ? କେବେ ଏହି ପୁରୁଷସିଂହମାନେ ବନରୁ ଫେରିଲେ, ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖି ଯେପରି ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ନଗର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ? କେବେ ଶୂରବାହୁ ମୋ ପୁଅ ରଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ବୃଷଭ ଗାଇମାନେ ଆଗରେ ଯିବାପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିବେ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଶତଶଃ ଜନସମୂହ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନମାନେ, ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ଉପରେ ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ? କେବେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶୋଭାମୟ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଦୁଇ ଶିଖର ଗିରିପରି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିବେ ଦେଖିପାରିବି? କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଯୁବତୀମାନେ ଓ ଫଳ ଧରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ନଗର ଚାରିପାଖରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ବୟସ୍କ, ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ଫେରି ଆସି, ଋତୁ ଯେପରି ଖୁସି ଆଣେ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଆଣିବେ? ନିଶ୍ଚିତ, ପୁରୁଷସିଂହ, ଆଗରୁ କୌଣସି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କିଛି କଞ୍ଚନା ଜଣେ ମା’ଙ୍କ ଦୁଧ ଛାତି କାଟିଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିଶୁ ଦୁଧ ଚୁଷିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏବେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛାଲିଆଯାଇଥିବା ଗାଈ ପରି, ପୁଅ ହୀନ ମା’ ହୋଇଯାଇଛି; କୈକେୟୀ ମୋତେ ଏପରି ଅସହାୟ କରିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଗୁଣମୟ, ଶାସ୍ତ୍ରପାରଙ୍ଗତ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଏହି ଜୀବନରେ ମୋତେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଉନାହିଁ। ଆଜି ମୋ ପୁଅ ଶୋକରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ବିପ୍ଳବ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ଦହାଏ। ଏବେ ଚୁଅଳିଶି ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ମହାନ୍ତି ସୁମିତ୍ରା ଧୀର ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, “ହେ ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମଣି; ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୁଃଖର କି ଉପଯୋଗ? ତୁମ ପୁଅ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦର ପାଳନ କରି, ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ରାମ, ଯେଉଁଥିରେ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଶୋକ କରିବାଠିକ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସଦା ପାପ ହୀନ, ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମାଚରଣ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟାଳୁ, ଏପରି ମହାନ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳତା ପାଇବେ। ସୁଖରେ ପାଳିଥିବା ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କ ପଛେ ବନର କଷ୍ଟ ଜାଣିଥିବା ସତ୍ୱେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ଜଗତରେ କୀର୍ତ୍ତିର ପତାକା ଉଠାଇଥାଏ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ସଫଳତା ମିଳିବାର କ’ଣ ଅବାକ୍ୟ? ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ନେହ ଭରା ରାତିରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତର ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ଅନୁଭବ କରିଲେ।