ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ରାସ୍ତ ହ୍ରଦରୁ ତାହାର ନାଗକୁ ଗରୁଡ଼ ଉଠାଇନେଇଛି—ସ୍ଥିର, ଶୂନ୍ୟ, ନିର୍ଜୀବ। ଏହି ବିରହ ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥଙ୍କ କଣ୍ଠ ଭାବନାରେ ଆବେଗପ୍ରବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ମୃଦୁ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଚାଲ, ରାମଙ୍କ ମାଁଙ୍କ ପାଖରେ ଛାଡ଼ି, ଆଉ କୌଣସିଠି ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଖି ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ଶୟନଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୋହୁ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଘର ଦେଖି ରାଜା ଦଶରଥ ଏପରି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ। ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗିଦେଲେ?” ସେ କହିଲେ, “ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଆସିଲା, ଯାହା ରାଜାଙ୍କ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବିନାଶ ରାତ୍ରି ପରି ଲାଗିଲା। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ତୁମ ହାତ ଦେଇ ମୋତେ ଛୁଅ, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଖଣି ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଛି ଓ ଫେରିଆସୁନାହିଁ।” ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଶୋକରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ବିଳାପ କରି ଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଝାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଏକ ସର୍ପୀଣୀ ନିଜ ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ଯେପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଘରେ ଘୁରିବେ।” ସେ କହିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ମୋତେ ପୁଣି ଭୟ ଦେବେ, ଯେପରି ଘରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ରହିଥାଏ। ଏବେ ଏହି ସହରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ କରି ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପା ହେବେନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇ ଦେଇଛ, ଏହା ଏପରି ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିଚାରକ ବେଦୀକୁ ଦାନବଙ୍କୁ ଦିଏ। ସେ ଶୂରବୀର, ଚଉଡ଼ା ବାହୁ, ଧନୁର୍ଧର, ନାଗରାଜ ପରି ଗତିଶୀଳ ରାମ, ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ କୈକେୟୀର କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ କେବଳ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଅନ୍ୟେ କେହି ନୁହେଁ। ଧନ ହୀନ, ଯୁବା, ଫଳ ଦେବା ସମୟରେ ବନବାସୀ, ସେମାନେ କିପରି ଫଳ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?” କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ଯଦି ଏଠି ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ରାଘବ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇଙ୍କୁ ଏଠି ଦେଖିପାରିବି। କେବେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଫେରିଆସିବାର ଖବର ପାଇ, ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ, ଦ୍ୱଜପତାକା ଉତ୍ତୋଳିତ ହେବ? କେବେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରୁଥିବା ଏହି ବୀରମାନେ ଦେଖି ନଗର ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମୁଦ୍ର ପରି ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେବ? କେବେ ମୋ ପୁଅ, ଶୂରବାହୁ, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରଥରେ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଯେପରି ଏକ ବଳିୟା ବୃଷ ଗାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ହେବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଲାଉ ଚିହ୍ନା ଛିଟିବେ? କେବେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ମାନିକ୍ୟ ଝୁମକା ପିନ୍ଧି, ତଳଓଉଁ ଉଠାଇ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଯେପରି ଦୁଇ ଶିଖର ଗିରି? କେବେ ଖୁସିରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ନେଇ, ମହିଳାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମଶୀଳ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୟସରେ ପକ୍ୱ ମୋ ପୁଅ ମେଘ ପରି ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଫେରିବେ, ଯେଉଁପରି ଶୁଭ ଋତୁ ଆସି ସବୁକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି?” ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କୌଣସି କଞ୍ଜୁଷ୍ଠା ମହିଳା ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ମାଆମାନେ ନିଜ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଇବାରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏକ ପ୍ରେମିକା ଗାଈ ପରି ଅଛି, ଯାହାକୁ ସିଂହ ତାଙ୍କ ଛୋଁଆ ଛିନ୍ନି ନେଇଯାଇଛି; କୈକେୟୀ ମୋତେ ଏପରି ଅସହାୟ କରିଛନ୍ତି। କିପରି ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣମୟ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍, ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଏଠାରେ ମୋ ଜୀବନରେ କିଛି ଶକ୍ତି ରହିନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଆଜି ମୋ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତୀବ୍ର ରବିକିରଣ ପୃଥିବୀକୁ ଦହିଦେଉଛି।” ଏଭଳି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ବିଳାପ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁମିତ୍ରା ମୃଦୁ ଏବଂ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, “ମହାଭାଗେ, ତୁମ ପୁଅ ନିଜ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଏପରି ବିଳାପ କରି କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ। ତୁମ ପୁଅ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି। ରାମ ନୀତିରେ ନିଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁପଥ ଧର୍ମୀୟମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହିପଥ ଚାଲିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସର୍ବଜନ ଉପରେ କୃପାଳୁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳତା ପାଇବେ। ଏବଂ ସୀତା, ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର କଠିନତା ଜାଣି ଏହି ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଅନୁତାପ ଓ ଆଶାରେ ରାଜପୁରୀ ଘର ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ନିର୍ବାଚିତ ହେଇ ରହିଲା।