ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଏମିତି ମନ ମେଳାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଘନ ମେଘ ଭିତରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରିଦିଏ । ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଘରଟି ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମହାସରୋବର ଅଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସର୍ପକୁ ଗରୁଡ଼ ଉଠାଇନେଇଯାଇଛି । ତାପରେ ଭୂମିର ଏଇ ପ୍ରଭୁ ଭାବନ୍ତି ହୃଦୟରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ବୋଝି, ମୃଦୁ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଚାଲ, ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଛଡ଼ା ମୋ ମନ କେଉଁଠି ବି ଶାନ୍ତି ପାଇବନି ।” ରାଜା ଏହିପରି କହିଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସମ୍ମାନର ସହିତ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ସେଠି ବସାଇଲେ । କିନ୍ତୁ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହିଲା । ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୋହୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଘରକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଏମିତି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ହୋଇଯାଇଛି । ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମୋଁକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲୁ?” “ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖିବେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ,” ବୋଲି ରାଜା ଅନୁଭବ କଲେ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରାତ୍ରୀ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମନର ନାଶର ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରୀରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନି, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମର ହାତ ଦେଉ, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଉପରି ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଛି, ଫେରି ଆସୁନି ।” ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଶୋକାକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରାନୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଗଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭିତରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ରାଜାଙ୍କୁ ଏମିତି ଶୋକରେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତପିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିର ପ୍ରଭୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଝାଡ଼ିଦେଇ, ଏବେ ସର୍ପ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ଯେପରି ତାହାର ମନମତା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବ । ସେ ରାମଙ୍କୁ ନିକାଳିଦେଇ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟା ମୁଁକୁ ପୁଣି ଭୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ଯେପରି ଘରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ଥିଲେ । ଏବେ ଏହି ନଗରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବରେ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲ । କୈକେୟୀ ଚାହିଁଥିବାପରି ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଲ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞିକ ବେଳେ ବେଳେ ବଳିକୁ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଦେଇଦିଏ । ସେ ଶୂରବୀର, ବିସାଳ ବାହୁ ଓ ଧନୁର୍ଧର, ଯାହାର ଚାଲିବା ଅନ୍ତରେ ନାଗରାଜ ପରି ଗମନ, ସେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି । ଏମିତି ଦୁଃଖ ଜଣେ କେବେ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ମୋର ପୁଅମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତୁମେ ଅନୁମତି ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲ, ସେଠାରେ କେଉଁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି? ସମ୍ପତ୍ତିହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ସମୟରେ ବନେ ନିବାସ କରି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ଆହା, ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବା ସମୟ ଏବେ ହେଲା କି, ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ରାଘବକୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଏଠାରେ ଦେଖିବି । କେବେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ପୁଣି ରମ୍ୟ ହେବ, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ, ଧ୍ୱଜା ଉଠିଯିବ? କେବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଆସିବା ଦେଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଯୁଗରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ? କେବେ ମୋ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଚରିଅଟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଯେପରି ବଳିଅଂଶ ବୃଷ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଏ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଭରି ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଦୁଇଶିଖର ପାହାଡ଼ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିବି? କେବେ ଦେବୀମାନେ ଫୁଲ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ନେଇ, ସୁଭିତ୍ସିତ ହୋଇ ନଗରକୁ ଘେରି, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୟସରେ ପ୍ରବୀଣ, ମେଘପରି ଅଭିଭାସ୍ୱର ମୋ ପୁଅ ଆସିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ରୃତୁ ଭଲ ହେଲା ପରି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ପୂର୍ବେ କୌଣସି କଞ୍ଚନା ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ମାଆମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧ ପିବିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ମାଆମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଛିନି ନିଆଯାଇଥିଲା । ମୁଁ ଏବେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେପରି ଶିଶୁ ଛିନି ନେଇଥିବା ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି କୈକେୟୀ ମୋତେ ଏମିତି ଅସହାୟ କରିଛି । ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବତୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ୟ ଏହି ପୁଅ ଛଡ଼ା, ମୁଁ କିପରି ଏହି ଜୀବନ ବୋଝିବି? ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନାଦେଖି, ଏଠାରେ ମୋ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ରହିନାହିଁ । ଆଜି ମୋ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରୁ ବଢ଼ିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଜଳାଉଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ । ଏହି ଭାବେ କୌଶଲ୍ୟା କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଶିଳ୍ପାଶୀଳୀ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧୀର ଓ ଧର୍ମମୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ; ଏହି ପରି ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ତୁମର ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବଡ଼ ମନର ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି ।