ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକାକୁ ଦଳି ଦଳି ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅଜଣା ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟର ସଂସ୍ପର୍ଶ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିଚିତ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ମୃଗମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଭୟାନକ ଦାହାଡ଼ ଶୁଣି, ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ କହି ଉଠିଲେ, "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର, ବିଧବା ଭାବେ ବଞ୍ଚ; କାରଣ ରାମ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ପରେ ଉଠି ଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରି ଘରକୁ ଯାଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜଧାନୀର ବଡ଼ ବଡ଼ ରସ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ଚତ୍ବର, ବଜାର ବନ୍ଦ, ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ନଗର ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ବିଳାପ କରୁଛି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିହୀନ ଏହି ଗୃହ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ମହାସରୋବରରୁ ଗରୁଡ଼ ନାଗକୁ ନେଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବନାରେ ଅଟକି ଯାଏ, ସେ ମୃଦୁ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ କଥା କହିଲେ—"ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କଠାରେ ଛାଡ଼, କାରଣ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାଏ ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ।" ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ, ଏବଂ ସମ୍ମାନର ସହିତ ସେଠାରେ ବସାଇଲେ। ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏହି ଘର ଦୁଇପୁଅ ଓ ବହୁରାନୀ ବିହୀନ, ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲୁ?" ସେ ଭାବିଲେ, ସେମାନେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ରାତି ଆସିଲା, ଏହି ରାତି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମାର ବିନାଶ ରାତି ଭଳି। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମ ହାତରେ ଛୁଅ, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।" ରାଜା ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଓ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଅଶକ୍ତ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଅଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ତତ୍ତପର କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, "ହେ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ, କୈକେୟୀ ଏବେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଇଛା ପୂରଣ କରି, ନିଜ ବିଷ ଖାଲି କରି, ସର୍ପ ତ୍ୱକ୍ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁପରି ଏଠାଉଠି ଘୁରୁଛି। ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ମୋତେ ଆଉ ଭୟ ଦେବେ, ଘର ଭିତର ସର୍ପ ପରି। ଏହି ନଗରରେ ଏବେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦାସ କରିଦେବାକୁ ବି ଚାହିଁଲେ କରିଦେଉ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଛାରେ ତୁମେ ଆମ ପୁଅକୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଉଥିବା ବଳି ବେଳେ ଦାନବକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲ।" "ସେ ଶୂରବୀର, ତୀରଧାରୀ, ଶେଷନାଗ ପରି ଚାଳ ଥିବା ରାମ, ନିଶ୍ଚିତ ଏବେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଃଖ ଯେଉଁମାନେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତୁମ ସମ୍ମତିରେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କୁ କଣ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଖାଇବା ସମୟରେ ବନେ ନିର୍ବାସିତ, ସେମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?" "ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବା ସମୟ ଆସିଥାନ୍ତା, ଯେତେବେଳେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାବି ସହିତ ଏଠା ଦେଖିବି। କେବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଫେରିବା ଶୁଣି, ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ, ପତାକା ଉପରକୁ ଉଠିବ? କେବେ ଏହି ଦୁଇ ବୀର ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଗର ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସମୁଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ?" "କେବେ ମୋ ପୁଅ, ଶୂରବାହୁ, ମେଘପରି ଅଭିଭାସ୍ୱର, ସୀତାଙ୍କୁ ରଥରେ ପୂର୍ବରେ ବସାଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଯେପରି ସାଣ୍ଡ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଏ? କେବେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ଜୀବମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚିରୁଞ୍ଜୀବି ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଛାଡ଼ ଧାନ ବର୍ଷା କରିବେ? କେବେ ମୁଁ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ମୁକୁତା ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ତାଳୱାର ଉଠାଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ଦୁଇ ଶିଖର ପାହାଡ଼ ପରି?" "କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଯୁବତୀମାନେ ଓ ଫଳ ଧରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ନଗର ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚି, ଶୁଭ ଆରତି କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ପ୍ରବୀର ମୋ ପୁଅ ଉତ୍ତମ ଋତୁ ଭଳି ଲାଗି, ଖୁସି ନେଇ ଫେରିବେ?" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କୌଣସି ଅପରାଧିନୀ ନାରୀ, ଯେଉଁଥିରେ ମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଚାହିଁଲେ ବି ଦୁଧ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏବେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛୁଅଁ ଯାଇଥିବା ଗାଈ ପରି, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୁଅ ଛିନାଯାଇଛି, ମୁଁ ଅସାହାୟ।" "ମୋର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବାନ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ବିନା ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ମୋ ଜୀବନରେ କିଛି ଶକ୍ତି ରହିନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହି ଦିନରେ, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦାହ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦାହ କରେ।" ଏପରି ଦୁଃଖ, ବିଳାପ ଓ ଆଶାର ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଚୁଅଁଚୁଅଁ ହେଉଛି ଚୁଅଁଚୁଅଁ ଚାପ୍ଟର।