ଏହି ଦିନରେ, ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ଗଛର ତଳେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, କଠ ଅଥବା ପଥର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମାଟିରୁ ଉଠିବେ, ଦୁଃଖରେ ମୁଡ଼ି ହୋଇ ଧୂଳିରେ ଢକି ଯାଇବେ, ଗଭୀର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହାତୀ ଲଟୁସ୍ ପୋଖରୀରୁ ବାହାରିବା ପରି। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟର ଜନମାନେ ଦେଖିବେ ଯେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ମାନବ ରାମ, ଜନମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସେ ଅନରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଜନକର ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଭୂମିରେ ଚାଲି ଶିରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନହେବାରୁ, ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ବିଧବା ଭାବରେ ରହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କର; ଏହି ପୁରୁଷସିଂହ ନାହିଁ ଥିଲେ, ମୁଁ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଭଳି ବିଲାପ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ଜନମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଘିରି ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖର ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ରାଜଧାନୀର ଗୃହ ଓ ଆଙ୍ଗଣ ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଏବଂ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଜନସମୂହ ଶୂନ୍ୟ। ସମସ୍ତ ନଗର ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ରାଜା ଦଶରଥ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ମେଘରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଗୃହ ରାମ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଏକ ମହା ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ପୋଖରୀ, ଯାହାର ନାଗକୁ ଗରୁଡ଼ ଉଠାଇ ନେଇଛି। ତାପରେ ଭୂମିର ମହାପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ଅଟକି ଯାଇ, ମୃଦୁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖିତ କଥା କହିଲେ। "ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମୋ ହୃଦୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିବ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ରାଜା କହିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇ ଗଲେ ଓ ସମ୍ମାନରେ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ରହିଲା। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଜନମାନଙ୍କ କନ୍ୟାବାଧୁ ବିନା ଏହି ଗୃହ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ ପରି ଲାଗିଲା। ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କର ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା?" ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରାମଙ୍କ ପୁନଃଆଗମନ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ଏହିପରି, ରାତି ଆସିଲା, ଏହି ଦୁଃଖର ରାତି, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମର ହାତ ଦିଅ; ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରି ରହିଛି, ଫିରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହିଁ।" ରାଜା ଏହିପରି ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ରହି, ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ ବିଲାପ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ କୌସଲ୍ୟା ଭୂମିର ଶାସକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ବିଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଉପରେ ବାହାରି ଦେଇଛି, ସେ ଏକ ଅଜଗର ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଦୃଷ୍ଟି ଚିତ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିବା ପରି ହେବେ। ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ମନ୍ତ୍ରଣା ରହି ଆଉ ଏକ ଜହ୍ର ଅଜଗର ପରି ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବେ। ଏବେ ଏହି ନଗରରେ, ରାମ ଗୃହ ଗୃହ ଯାଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବରେ ଦେଇଦେବେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହିଦାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉଠାଇ ଦେଇଛ, ଏକ ଅଗ୍ନିପୁଜାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇବା ପରି ଫେଙ୍ଗି ଦେଇଛ। ସେ ଶୂର, ଚଉଡ଼ା ବାହୁ, ଧନୁର୍ଧର, ତାଙ୍କର ଚାଳ ଏକ ନାଗରାଜ ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତାଙ୍କର ଜନମାନଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଜଣାନାହିଁ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ତୁମ ଅନୁମତିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ମିଳିବା ସମୟରେ ନିଷ୍କାଷିତ, ସେ ଦୁଃଖିତମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୁଞ୍ଜି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯଦି ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ସମୟ ଆସିଥାନ୍ତା, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାଘବ, ତାଙ୍କର ଜନମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି। କେବେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦୁଇ ଶୂରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଶୋଭାମୟ ହେବ, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସବ କରିବେ, ପତାକା ଉଠାଇବେ? କେବେ ଏହି ପୁରୁଷସିଂହମାନେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫିରିବା ସମୟରେ ନଗର ଉତ୍ସବର ଶମୁଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ ଭରିଯିବ? କେବେ ମୋ ପୁଅ, ବଳୀୟ ବାହୁ, ରାମ, ଚରିଅଟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ନେଇ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏକ ବଳଦ ଗୋମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିବା ପରି? କେବେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ଜୀବ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବା ପରି, ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ଶୁଖିଲା ଧାନ ଛାଡ଼ିଦେବେ? କେବେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି, ଭବ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ତଳୱାର ଉଠାଇ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଇ ଶିଖର ପାହାଡ଼ ପରି? କେବେ ଆନନ୍ଦିତ କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ନେଇ, ନଗର ଘୂରି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ସମୟରେ? କେବେ ଧର୍ମିକ, ପ୍ରବୀଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ପ୍ରକାଶମାନ ରାମ, ଏକ ମେଘ ପରି ଚମକି, ଶୁଭ ଋତୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ନେଇ ଫିରିବେ? ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଶୂର, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଗତକାଲି କିଏ ଏକ କଞ୍ଚା ମହିଳା ପରି, ମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ଚୁଷିବାକୁ ଚାହିଲେ। ମୁଁ ଏକ ଗାଈ ପରି, ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛେଡ଼ାଯାଇଛି, ଏକ ମାତା ତାଙ୍କର ଝିଅ ଛେଡ଼ାଯାଇଛି; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ମୁଁ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି, ଏକ ଗାଈ ଝିଅକୁ ଜବରଦସ୍ତି ନିଅଯାଇଛି ପରି।