ଏହି ଦିନରେ ରାମ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶୟନରେ ସୁସ୍ଥ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଙ୍ଖା ଝାଲୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ସମ୍ଭବତଃ କୌଣସି ବୃକ୍ଷର ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ତିନି ମାଟିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେବେ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାତୀ ମନ୍ଦାର ତଳକୁ ଉଠିବା ପରି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଜନସମୂହର ନାୟକ, ଏକା ଏକା ଚାଲିବାରେ ଦେଖିବେ। ଜନକର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ କଣ୍ଟକ ପଥ ଚାଲି ଥକି ଗଲେ। ଅରଣ୍ୟ ପରିଚୟ ନଥିବା ସୀତା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଅରଣ୍ୟର ଭୟଙ୍କର ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟଭୀତ ଦେହ ଉପରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଦୁଃଖରେ ବିରତ, ଦଶରଥ କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର, ବିଧବା ଭାବରେ ରୁହ; ରାମ ନଥିବା, ଏହି ଜୀବନ ମୁଁ ଅଧିକ ଭୋଗିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ରାଜା, ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ତ୍ତିତ, ତାଙ୍କର ଭବ୍ୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏକ ଦୁଃଖରେ ନିସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ସେ ଦେଖିଲେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଶହର ଶୂନ୍ୟ, ଦ୍ୱାର, ଘର, ବଜାର, ଚକ, ମାନେ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ, ରାସ୍ତା ଅଭିରୁଦ୍ଧ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଶହର ଦେଖି, ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଦଶରଥ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏକ ମେଘରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି। ଘର ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିୟୁତ ନାଗ ବିହୀନ ଏକ ମହା ହ୍ରଦ ପରି ଲାଗିଲା। ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଭର୍ଷ୍ଟ ହୃଦୟରେ, ମୃଦୁ, କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ କଥା କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୀଘ୍ର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ, ରାମଙ୍କ ମାତା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାନରେ ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ ନାହିଁ।” ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ଆଦର ସହିତ ବସାଇଲେ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଘର ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଜା ନଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି ଲାଗିଲା। ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା?” ଯେଉଁ ସଭ୍ୟ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ରାତି ଆସିଲା, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖର ରାତି ଭାବରେ ଆସିଲା; ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁ ନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ହାତ ଦିଅ; ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମ ପରେ ଲାଗି ରହିଛି, ଫେରି ଆସୁ ନାହିଁ।” ଦଶରଥ ଏଭଳି ଶୟନ କରୁଥିବା, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚୂଆଳିଶ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା, ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭର୍ଷ୍ଟ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବ ପରେ ଭାଗିଛି, ଏକ ଅସ୍ତର ଛାଡ଼ି ଦିଅ ନାଗ ପରି ତାଙ୍କ ଚଳାକି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ମୋତେ ଆଉ ଭୟଭୀତ କରିବେ, ଘରରେ ବିଷ ନାଗ ପରି। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାମ ଘର ଘର ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବରେ ଦେଇଦେବା। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲା, ଦେବତା ଯଜ୍ଞରେ ବଳି ଦେଉଥିବା ପରି। ସେ ମହାବାହୁ, ଧନୁଧର, ନାଗରାଜ ପରି ଚାଲିବା, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଜା ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମ ଅନୁମତିରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ହେଲେ, ସେମାନେ ଏଠି ଏହି ଦୁଃଖର ଫଳ କଣ ଭୋଗିବେ? ଧନ ହୀନ, ଯୁବା, ଫଳର ଦିନରେ ନିଷ୍କାଷିତ, ସେ ଦୁଃଖୀମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଯଦି ଏବେ ମୋ ପ୍ରତିକ୍ଷାର ଶେଷ ହେବ, ମୁଁ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଜା ଓ ଭାଇ ସହିତ ଏଠି ଦେଖିପାରିବି। କେବେ ଆୟୋଧ୍ୟା, ଦୁଇ ନାୟକ ଫେରି ଆସିବା ଖବର ଶୁଣି, ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ, ଝଣ୍ଡା ଉଚ୍ଚ କରିବ? କେବେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ସିଂହମାନେ ଦେଖି, ଶହର ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଉପଲକ୍ଷେ ଉଲ୍ଲାସିତ ସାଗର ପରି ହେବ? କେବେ ମୋ ମହାବାହୁ ନାୟକ, ପୁଅ, ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସୀତା ଚାରିଏ ଶକ୍ତିରେ, ଏକ ବଳଦ ଗାଁ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି? କେବେ ରାଜପଥରେ ଜୀବ ମାନେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ଶୁଷ୍କ ଧାନ ବିଛିବେ? କେବେ ମୁଁ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି, ଭାସ୍କର କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିବା, ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଚ୍ଚ କରି, ଦୁଇ ଶିଖର ପାହାଡ଼ ପରି? କେବେ ଉଲ୍ଲାସିତ କନ୍ୟାମାନେ ଫୁଲ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଫଳ ଦେଇ, ଶହରକୁ ଘୂଞ୍ଚି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବୟସ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପକ୍କ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଚମକି, ଶୁଭ ଋତୁ ପରି ଉଲ୍ଲାସ ଆଣି ଫେରିବେ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ହେ ନାୟକ, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଛି, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି କଞ୍ଜ ନାରୀ ଦୂଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାରେ ମାମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଚୁସିବା ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ କାଟି ଦିଅଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ହେଲି, ଏକ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଛେଡ଼ା ଗାଁ ପରି, ଏକ ମାତା ତାଙ୍କ ଛେନ୍ଦା ଛେଡ଼ା; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଏକ ଗାଁ ତାଙ୍କ ଛେନ୍ଦା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଛେଡ଼ା ପରି।