ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ନିକଟ ଯାଉଥିବା ରଥ ଓ ଗଜ ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯିଏ କି ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ବିଚିତ୍ର ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଙ୍ଖା ଝଲାଉଥିଲେ, ସେ ମୋର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁତ୍ର ଆଜି କେଉଁଠି ଜଣେ ବୃକ୍ଷ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୁଇଥିବେ। ଭୂମିରୁ ଉଠି, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଉଥିବା ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହାବଳଶାଳୀ ହସ୍ତୀପତି ମାନେ କମଳପୁଷ୍କରୀ ଛାଡ଼ି ବାହାରିବା ପରି ଦେଖାଯିବେ। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସେଇ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଜନସାମ୍ରାଟ୍ ଭଳି, ଅନାଥ ଭାବେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିବେ। ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସୁଖସମୃଦ୍ଧିରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ ଚାଲି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ ଥିବାରୁ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭୟାନକ ଗର୍ଜନ ସୁଣି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଭୀତ ହେବେ। ଦଶରଥ କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; କାରଣ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ରାଜା ଜନସମୂହରେ ଘିରି ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ କିଛି ଅପଶୁଭ ଘଟିଲାପରେ ଯେପରି ଜଳସ୍ନାନ କରି ଘରକୁ ଯାଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅୟୋଧ୍ୟା ଗୃହ, ଅଙ୍ଗନା, ବଜାର, ଚକ, ସବୁ ଶୂନ୍ୟ, ଲୋକେ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୈନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ବଡ଼ ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟ ଜନଶୂନ୍ୟ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ମନେ ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଏହି ଗୃହ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନାଗ ହରାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଶାନ୍ତ ହ୍ରଦ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗିଲା। ତା’ପରେ ଭୂମିପତି ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଆଟକିଯାଇ, ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଶୋକଭରା କଥା କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଅ, ରାମଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ ନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି କହିବା ସାଥି ସାଥି, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇ ଯାଇ, ସମ୍ମାନରେ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଶୟନ ଶାୟୀ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୋହୁ ବିନା ଏହି ଗୃହ ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି ଲାଗିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲା?” ଯେଉଁ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଏଭଳି ଦୁଃଖର ରାତି ଆସିଲା, ଯାହା ରାଜାଙ୍କ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବିନାଶ ରାତି ପରି ଲାଗିଲା। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ତୁମ ହାତ ଦେଖାଅ, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ରହିଯାଇଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି ଭାବରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଶୁଇଥିବା ବେଳେ, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଉଥିବା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ। ଏଠିଠାରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ୍ୟାୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିଶ ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଶୟନ ଶାୟୀ ଦେଖି, ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଭୂମିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ି, ସର୍ପ ତୃଣ ଚାଡ଼ି ଯେପରି ତେଁ ଚଳାକ ଭାବେ ଘୁରିବ। ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ମୋତେ ଘରେ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ପୁନି ଭୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ। ଏହି ସହରରେ ଏବେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋର ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇ ଦେଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ଭୃଗୁ କୁ ଦାନବଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ନାଗରାଜ ପଦବ୍ୟାପି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଅନୁଭୂତି ନଥିବା, ତୁମେ ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗିଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଦୁଃଖିତମାନେ ଏଠାରେ କେମିତି ବଞ୍ଚିବେ? ଧନ ହୀନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଦିଆ ସମୟରେ ନିଷ୍କାସିତ, ସେମାନେ କେମିତି କେବଳ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବେ? ଆଜି ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବ, ମୁଁ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଏଠି ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୋ ଦୁଃଖ ଶମିତ ହେବ। କେବେ ଆଉ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଫେରିବା ଖବର ଶୁଣି ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବ, ଧ୍ୱଜା ଉତ୍ତୋଳିତ ହେବ? କେବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ ଭଳି ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସବ ମନାଇବ? କେବେ ମୋର ଶୂରବଳ ନୟନନନ୍ଦନ, ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ରଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏମିତି ଯେପରି ବୃଷଭ ଗାଈ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥାଏ? କେବେ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ ଶତ୍ରୁନିବାରକଙ୍କ ଉପରେ ଚିଡ଼ା ଛିଟିବେ? କେବେ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ ଚମତ୍କାର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଦୁଇ ଶିଖରି ପାହାଡ଼ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ? କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଯୁବତୀମାନେ ଓ ଫଳ ନେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍୵ାଗତ କରିବେ? କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୟସ୍କ, ଜ୍ଞାନୀ ମୋ ପୁଅ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ଋତୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ଆଣିବେ? ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଶୂରବୀର, ମୁଁ ଭାବିଅଛି, ପୂର୍ବକାଳରେ କୌଣସି କଞ୍ଚନା ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ମାଆମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧପାନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ତନ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା।