ଭରତ ଯଦି ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ କିଛି ମୋତେ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ଦାନ କେବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହୁଁ। ଏହିପରେ, ଧୂଳିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ କୌଶଲ୍ୟା ଦୂରକୁ ହଟିଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଥିଲେ, ସେଠି ନିଜ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଭାବି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ। ଅନେକଥର ଚକ୍ଷୁରେ ନୀର ଆଣି, ରଥପଥରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜ୍ୟୋତି ମଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମାନେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହରାଇଥାଏ। ଶୋକରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ଝାଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନଗର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ: "ମୋ ପୁତ୍ର ଯାହାଁଯାହାଁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଓ ଯାନର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଆମ ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି।" "ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ପଙ୍କା କରୁଥିଲେ—ମୋ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର—ସେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ଗଛ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୁଇଥିବେ। ସେ ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ, ମାନେ ଜଳମୁଖ କମଳାକୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରୁଥିବା ଗଜପତି ପରି। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକଙ୍କର ନାଥ, ଅନାଥ ପରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିବେ।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ଶୁଭିତ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକ ମାଛି ଦେଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟର ଅଜଣା ଶବ୍ଦ ଏବଂ ବନ୍ୟପଶୁଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଭୀତ ହେବେ।" "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ପରି ରହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; କାରଣ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିପାରିବିନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ରାଜା, ଏକ ବଡ଼ ଜନସମୂହ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇ, ନିଜ ଶୋଭାମୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମାନେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ରାସ୍ତା, ବଜାର, ଚତ୍ବର, ଘର ଏବଂ ଅଙ୍ଗନା ଖାଲି ଓ ନିର୍ଜନ; ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅଶକ୍ତ। ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଦେଖି, ମନେ ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମାନେ ମେଘରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ରାମ, ଵୈଦେହୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିହୀନ ଏହି ଗୃହ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନାଗ ହରାଯାଇଥିବା ବଡ଼ ନିର୍ଜନ ହ୍ରଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରେ, ପୃଥିବୀର ନାଥ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠରେ ମୃଦୁ ଓ କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: "ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଅ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପାଖରେ; ଆଉ କେଉଁଠି ମୋର ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।" ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇ ଯଥାଯଥ ଆଦରରେ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ବହୁ ଦିନର ପୁତ୍ରବଧୁ ବିହୀନ ଏହି ଗୃହ ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କର ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ: "ହେ ରାମ, ଆମକୁ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କରିଗଲୁ?" ଯେଉଁ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖି ପୁନି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଆସିଲା, ମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣନାଶକ ରାତ୍ରି ପରି। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ତୁମ ହାତ ଦେଉ; ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଏଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।" ଏପରି ରାଜା ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ଭାବି କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରେ, ଶୋକରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରି, କୈକେୟୀ ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ବିକୃତ ଚରିତ୍ରର ସର୍ପ ପରି ଚାଲିବ। ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ସେ ଦୁଷ୍ଟା ମହିଳା ମୋତେ ପୁନି ଭୟ ଦେବ, ଘରରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି।" "ଏବେ ଏହି ନଗରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତ ଦେମନମାନେ ପାଇଁ ହବି ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲ।" "ସେ ଶୂରବୀର, ବିସାଳ ବାହୁ, ଧନୁର୍ଧର, ସର୍ପପତିଙ୍କ ଚାଳ ବଳି ଯାହାର, ସେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ସିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମର ଅନୁମତିରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଅରଣ୍ୟରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଣ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି?" "ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ବିହୀନ, ତଥାପି ଯୌବନରେ, ଫଳ ଖାଇବା ସମୟରେ ନିର୍ବାସିତ, ସେ ଦୁଃଖିତମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?" "ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବାର ସମୟ ଏବେ ଆସିଥାଏ କି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାବୀ ସହିତ ଏଠି ଦେଖିପାରିବି?" "କେବେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ପୁନି ଶୋଭାମୟ ହେବ, ଜନମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେବେ, ଧ୍ୱଜ ଉଚ୍ଚ ହେବେ?" "କେବେ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଇଜଣ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଲେ, ଏହି ନଗର ଉଲ୍ଲାସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ?