କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ନ ଜନାନୀ, ନ କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହେଁ; ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିପ୍ତ, ଧର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ତୁମଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସୁ।" ଏହାପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧୂଳିରେ ଲୁଟେଇ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ପରି କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ତାପିତ ହେଲେ। ରାଥ ପଥରେ ବସି, ବାରମ୍ବାର ପଛ ଦେଖି, ରାଜାର ଚେହେରା ଅନ୍ଧାର ଚନ୍ଦ୍ରର ପରି ମ୍ଲାନ ହେଇଯାଉଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହେଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଲାପ କରିଲେ; ଯେବେ ଜାଣିଲେ ରାମ ନଗର ପରିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ: “ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ବାହନ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ଯେଉଁପୁତ୍ର ଚନ୍ଦନ ସୁଗନ୍ଧିତ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଉଥିଲେ—ସେଇ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର—ଆଜି କେଉଁ ଗଛର ତଳେ, କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବେ। ତିନି ଧୂଳିରେ ଢଙ୍କା, ଦୟାଳୁ ଦୃଶ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରୁ ଉଠିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ପଦ୍ମପୋକରରୁ ବାହାରୁଥିବା ଗଜରାଜ ପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦେଖିବେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକଙ୍କର ନାଥ, ନିରାପଦ ନାହିଁ ଭାବେ ଚାଲିଯିବାକୁ।" "ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସୁଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଦ୍ୱାରା ଅଳସ୍ତ ହେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ, ନିଶ୍ଚୟ, ମାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଗଭୀର ଭୟଙ୍କର ଡାକ୍ ଶୁଣି ଭୟଭିତ ହେବେ।" "କୈକେୟୀ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରହିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁତ୍ର, ମନ୍ଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଛଡ଼ା ମୁଁ ଏ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ବିଲାପ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ଜନସମୂହରେ ଘିରା, ଦୁଃଖ ନିମାଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ପରେ ନିମ୍ନ ହୋଇ ଜଳସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକ। ତିନି ଦେଖିଲେ—ନଗର ମାନ୍ୟ ଚଉକ ଏବଂ ଘର ବିନା, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଜନଶୂନ୍ୟ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗରକୁ ଦେଖି, ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଉପରେ ଗୃହ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନାଗ ହରାଇଥିବା ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଭରା, କମ୍ଜ୍ୱଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: "ତୁରନ୍ତ ମୋତେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ନପାଇବ।" ରାଜା ଏହିପରି କହିଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇ, ଆଦର ସହ ଉପବେଶ କରାଇଦେଲେ। ତଥାପି, ଶୟନ ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ବହୁ ଶୁଣ୍ୟ ହୋଇଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହ ଦେଖି, ରାଜା ମନେ କଲେ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ ପରି। ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହାତ ଉଠାଇ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଦାକିଲେ: "ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ?" ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ। ନିଶା ଆସିଲା, ଏହି ଦୁଃଖରାତ୍ରିର ମଧ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଳ୍ୟା; ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କର, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏପରି ରାମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରିଉନାହିଁ।" ରାଜା ଏପରି ଶୋଇଥିବା ସମୟରେ, ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ ବିଲାପ କରିଥିଲେ। ଏଠାରୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୪୩ତମ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ଶୟନରେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତାପିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ବର୍ତମାନ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ରାଘବ ଉପରେ ବିସରିଛନ୍ତି, ସେ ଅପନ୍ତି ନାଗ ପରି ଏବେ ନିଜ ମନମାନି ଚାଲିବେ। ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଆଉ ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବେ, ଘରରେ ବିଷାକ୍ତ ସ୍ନେହ ପରି।" "ଏବେ ଏହି ନଗରରେ ରାମ ଘର ଘର ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ। ରାମକୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପରେ ଅନ୍ନ ବିଲି ଦିଅଯାଏ।" "ସେଇ ବୀର, ବିଶାଳ ବାହୁ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ନାଗରାଜ ପରି ଗତି ଥିବା ନାଥ, ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ତୁମ ଅନୁମତିରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କଣ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି?" "ଧନବିହୀନ, ତଥାପି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଫଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍କାଷିତ, ସେଇ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବେ?" "ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ସମୟ ଆସିଥାଏ, ଯେବେ ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିବି।