ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶୋଭିତ ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇଥିବାବେଳେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନି, କାରଣ ତୁମ ମନେ କୁଦ୍ରୁଷ୍ଟି ନେଇଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନାହିଁ ଚାହେଁ, ନ ଜଣେ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ଭାବେ, ନ କୁଟୁମ୍ବୀଣୀ ଭାବେ। ଯେମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ଆଉ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁଁ; କାରଣ, ତୁମେ ନିଜ ଲାଭ ଛଡ଼ା କିଛି ଚିନ୍ତା କରନାହଁ, ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏହିପରି ତୁମକୁ ମୁଁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଏକାଠି ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ସେ ସମସ୍ତ ଆଉଁ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବରତ ମୋତେ କିଛି ଦେଉଥିବେ, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସୁ।" ଏପରି କହି, ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଇ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ମନରେ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରି, ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ, ଯେପରି କେହି କାମନାବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥାଏ କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁଥାଏ। ସେ ଆବାର ଆବାର ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଥପଥରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଆଲୋକହୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଣିଲେ ଯେ ରାମ ନଗର ଛାଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ର ଯାହାଁ ଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ରଥ ଓ ଗାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମହିଳାମାନେ ଯିଏଁକୁ ପଙ୍ଖା କରନ୍ତି, ସେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର—ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଗଛମୂଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୋଇଛି। ସେ ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା, ଦୟାନୀୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ଯେପରି ହସ୍ତୀ ପଦ୍ମିନୀ ତଳାରୁ ବାହାରୁଥିବା। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସେହି ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଜନପତି ରାମଙ୍କୁ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିବେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକାକ୍ତ ମାଟିରେ ଚାଲି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି। ଅରଣ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ ଥିବା ସିତା ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ବନ୍ୟପଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି।" "କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; କାରଣ, ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ, ଅନେକ ଲୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ପରେ ଅବଗାହନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ନଗରର ଦ୍ୱାର ଓ ଘରବାଡ଼ି ଶୂନ୍ୟ, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ, ମହାପଥରେ ଭିଡ଼ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘରେ ଲୁଚିଯାଏ। ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିହୀନ ଏହି ଗୃହ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିବା ବଡ଼ ଝିଅଁ ହୃଦୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ରୁନ୍ଧିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠରେ ମୃଦୁ, ମନ୍ଦ ଓ ବିଷାଦ ଭରା କଥା କହିଲେ— “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଅ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ମାଆଁ ବିନା ମୋ ହୃଦୟ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଇ ସମ୍ମାନରେ ବସାଇଲେ। ଏହିପରି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ବହୁ ନୁହଁଥିବା ଏହି ଗୃହକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ମନେ କଲେ ଯେପରି ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ବାହୁ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ— “ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗି ଚାଲିଗଲୁ?” ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ପୁନଃଆଗମନ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଏହିଭଳି ବିଳାପ ମଧ୍ୟରେ ରାତି ଆସିଲା, ଯେପରି ଏହି ରାତି ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି। ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମ ହାତ ଦେଉ, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଉଁଁ ରାମଙ୍କ ପଛେଇ ଅଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।” ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଏହିଠାରେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତେତାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୋକରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ରାଜାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଶୋକରେ ବିକଳ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏବେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇଦେଇଥିବା କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ତ୍ୱକ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ସାପ ପରି ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଘୁରିବ।