କୌସଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ଚାଲିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୈକେୟୀ, କମଳା କଟି, ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିନୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ଜାନିବାକୁ, ନା ଜନନୀ ଭାବେ, ନା ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଚାହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁ; କାରଣ, ତୁମେ କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ, ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ତୁମ ସହ କରିଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସେସବୁରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋତେ ନ ମିଳୁ।" ଏହିପରି କହି, ଧୂଳିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟା ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ପଛକୁ ହଟିଯାଇଲେ। ଅପରାଧୀ ମାନ୍ୟେ ଯେପରି ଦୁଃଖପାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ସେ ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ରଥର ପଥରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅନେକ ମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ତୀବ୍ର ହେଉଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଗର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ସେ କହିଲେ: "ମୋ ପୁତ୍ର ଯାହାରେ ଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଓ ଗାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାପୁରୁଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଯିଏଁ ଚମର କରନ୍ତି, ସେ ମୋ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁତ୍ର, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ କୌଣସି ଗଛ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି। ସେ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୟନୀୟ ଭାବେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ମହାଗଜ ପଦ୍ମସର ଛାଡ଼ିବା ପରି। ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକପତିଙ୍କୁ, ଅନାଥ ପରି ଚାଲିଯିବା ଦେଖିବେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକାକୁ ଚାଲି, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିବେ। ଅରଣ୍ୟ ଅପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟ ପାଇବେ, ମୃଗପଶୁଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ ଶୁଣି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ; କାରଣ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ବିନା, ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ଶୋକ କରି, ରାଜା ଜନସମୂହରେ ଘିରି, ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଶୂନ୍ୟ ଅଙ୍ଗନା, ଗୃହ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଜାର, ଚଉକ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଏବଂ ରାସ୍ତା ଜନଶୂନ୍ୟ। ସମଗ୍ର ନଗର ଦେଖି, ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି। ଗୃହ ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିହୀନ ହୋଇ, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନଗ ଉଠାଯାଇଥିବା ସ୍ଥିର ଜଳାଶୟ ପରି ଲାଗିଲା। ଏବେ ଭୂମିପତି ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଆଟକିଯାଇ, ମୃଦୁ, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ କଥା କହିଲେ: "ମୋତେ ତୁରନ୍ତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଘରେ ଛାଡ଼; କାରଣ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ।" ଏଇପରି କହିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇ, ସମ୍ମାନରେ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ଗୃହ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ବହୁ ନାଥିବା ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ପରି। ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ହସ୍ତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ: "ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲୁ?" ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ। ତାପରେ ରାତି ଅସୁବିଧାର ରାତି ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଶ କରିଦେଉଥିବା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରରେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶ କର, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫିରି ଆସୁନାହିଁ।" ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇ ଶୋଇଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ତପ୍ତ କୌସଲ୍ୟା ଭୂପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବିଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଉପରେ ଝାଡ଼ି, ସର୍ପ ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ଯେପରି ଟେଡ଼ା ହୋଇ ଘୁରୁଥିବା, ସେପରି ଏଠାରେ ଘୁରିବ। ରାମଙ୍କୁ ଅତିଶୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିର୍ବାସିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ମୋତେ ପୁନି ଭୟ ଦେବେ, ଘରରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି। ଏବେ ଏହି ନଗରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନି, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପା ହେବେନାହିଁ। ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ। ସେ ଶୂରବୀର, ବିଶାଳବାହୁ, ଧନୁର୍ଧର, ନାଗରାଜଙ୍କ ଚାଳ ଯେପରି, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅପରିମିତ ଦୁଃଖ ଯେଉଁମାନେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ସମ୍ମତିରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହିଦାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କଣ ହେବ?" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିଲାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ, କୌସଲ୍ୟା ଓ ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୋକରେ ଏକାକାର ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ।