ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ, ରାମଙ୍କ ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ହାରାଇବା ପରି ଥର୍ଥର କମ୍ପିଗଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ଭୂମି ଯେମିତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେମିତି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଜଳିଉଠିଲା। ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁଃଖର ରୋଦନରେ ଗର୍ଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ଦଶରଥ ତାହାକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଅଧିକ ହୋଇଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଭଗ୍ନ ହୋଇ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ବୁଡ଼ିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଡାହାଣ ପାଖରେ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ହାତ ଉପରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଚାଲିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ କାଇକେୟୀ ସୁସ୍ଥ ଦେହ ନିୟେ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ ଓ ବିନୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଦେଖି କାଇକେୟୀକୁ କହିଲେ—"କାଇକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନି, ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍। ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହେଁନି, ନା ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ, ନା ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ। ତୁମେ ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ନୁହଁ। ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିନ୍, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି।" "ମୁଁ ତୁମ ସହ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ସମସ୍ତୁ ରୁହୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ପରେ, ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ, ତାହା ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସୁ।" ଏହା ପରେ, ଧୂଳିରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟା ଉଠାଇଲେ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠି ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅଭିଲାଷାରେ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଥିବା ପରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାଜା ଚକ୍ରର ପଥରେ ବସି, ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅନ୍ଧାରରେ ଲୁଚିଯିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଅନ୍ଧାରିତ ହେଉଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଳାପ କରିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ରାମ ନଗର ପ୍ରାନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ରାଜା କହିଲେ—"ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇଯିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥମାନଙ୍କର ପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହଁ।" "ଯେଉଁ ପୁତ୍ର ଚନ୍ଦନର ଶୟନ ଉପରେ, ମହାନ ବିଶିଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ଆଳା ପକାଇ ଶୋଇଥିଲେ, ସେ ଆଜି କିଛି ଦୃଢ଼ କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଏକ ଗଛ ତଳେ ଶୁଇଥିବେ।" "ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଆବୃତ, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେବେ, ଏକ ପଦ୍ମପୋଖରୀରୁ ଉଠୁଥିବା ରାଜା ହାତୀ ପରି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକଙ୍କ ନାଥକୁ, ଅସହାୟ ଭାବରେ ଚାଲିବା ଦେଖିବେ।" "ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯେଉଁଠି ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକ ତଳେ ଖିଆଯିବାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି।" "ଅରଣ୍ୟ ପରିଚୟ ନଥିବା, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର ରୋର ଶୁଣି।" "କାଇକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ଏହି ମହାନ ବ୍ୟାଘ୍ର ପୁତ୍ର ବିନା ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ରାଜା ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନିଜ ଅଲୋକିକ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅପରାଧ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ସେ ଦେଖିଲେ—ଆୟୋଧ୍ୟାର ଘର, ଦ୍ୱାର, ବଜାର, ଚଉକ ବନ୍ଦ; ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୀଣ, ମହାନ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଜନଶୂନ୍ୟ। ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମେଘରେ ଚାଲିଯିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଘର ରାମ, ଭୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା, ଗରୁଡ଼ ନେଇଯିଥିବା ବିଶାଳ ହ୍ରଦର ସପ୍ନ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ଚାପିଯିବା, ମୃଦୁ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖଦ ସବ୍ଦରେ ରାଜା କହିଲେ—"ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତା; ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ମୋ ହୃଦୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇବ ନାହିଁ।" ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ସ୍ଥିର ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ—ଘର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ଜାଉ ଦିନୀ ବିନା, ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ନିଜ ଭୁଜ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ସବ୍ଦରେ ନାହିଁ—"ହେ ରାମ, କାହିଁକି ତୁମେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା?" ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇବେ। ରାତି ଆସିଲା, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ନିଜ ଆତ୍ମାର ନାଶର ରାତି ପରି। ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନି, ଦୟାକରି ମୋତେ ତୁମର ହାତ ଦେଖାଅ; ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନି।" ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ବସି, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭୟଙ୍କର ବିଳାପ କରିଲେ। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୌସଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୟନରେ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃସ୍ଥ ଦେଖି, ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବିଳାପ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଏବେ କାଇକେୟୀ ନିଜ ବିଷ ରାଘବ ଉପରେ ଝାଡ଼ି ଦେଇଛି, ଏକ ତ୍ୱଚା ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ସାପ ପରି, ସେ ଏବେ ଭ୍ରମଣ କରିବେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହେବ।