ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ଜଣେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା। ଶୀତଳ ବାତାସ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର ଲାଗୁନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉନଥିଲା; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହିଳାମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ଦେଇ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଅତିକ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନେ ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଉନଥିଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଭୂମି ଏମିତି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠୁଥିବା ଶହରରେ ହାତୀ, ସେନାନୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭୟଭୀତ ରବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଯେଉଁବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଧୂଳି ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ୁନଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଦେହ ଦେଖିପାରୁଥିବା ସମୟ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ଅଧିକ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଦାହିଣ ପାଖରେ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶୋଭିତ ବାହୁ ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋର ଦେହକୁ ଛୁଅନି; ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନା ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ, ନା ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହନ୍ତି। ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ତୁମ ସହ କୌଣସି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବା ବିବାହ ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା ରହିଲା ନାହିଁ। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟା ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଦଶରଥ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅନୁତାପରେ ଜର୍ଜରିତ ହେଲେ। ସେ ଏବେ ବାରମ୍ବାର ରଥର ପଥ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ଅଭା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅନ୍ଧାରିତ ହେଉଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଜାଣିଲେ ଯେ ରାମ ଶହର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଯାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ରଥମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯେ ରାମ ଚନ୍ଦନ ମାଳିଶ ଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ, ମହାନ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାତ କରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ—ସେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଗଛ ତଳେ କଠିନ କାଠ ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୁଏଉଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଢାଙ୍କା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବେ, ଯେପରି ଏକ ମହା ହସ୍ତୀ ପଦ୍ମିନୀ ତଳାବୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରୁଥିବାବେଳେ। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଏହି ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନାଥ ପରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିବେ। ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଭରା ମାଟିରେ ଚାଲି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବାରୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେବ। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରହି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଦଶରଥ, ଅନେକ ଲୋକ ଘିରିଥିବାବେଳେ, ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ତାଙ୍କ ଅଲଙ୍କୃତ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଗୃହ ଓ ଦ୍ୱାର ଶୂନ୍ୟ, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଥିଲେ, ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ଶହର ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଘର ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ନେଇଯାଇଥିବା ପାର୍ବତୀୟ ସର୍ପ ବିନା ବଡ଼ ଅଶାନ୍ତ ହ୍ରଦ। ତାପରେ ଭୂମିର ନାୟକ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭିଜା କଣ୍ଠରେ ମୃଦୁ, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ବିଷାଦ ଭରା କଥା କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ମୋର ହୃଦୟରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିବନାହିଁ।” ଏହି କଥା କହିବା ସହିତ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନରେ ବସାଇଲେ। ତଥାପି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ ବି, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୋହୁ ବିନା ଘର ଦେଖି, ସେ ଏମିତି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଜୋରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ହେ ରାମ! କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲୁ?” ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ପୁନଃଆଗମନ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଏପରି ଦୁଃଖରାତ୍ରିରେ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହେବାବେଳେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ହାତ ଦେଉ; ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଏଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ବିଷାଦରେ ଅନେକ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।