ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ମୁହଁ ନେଇ ଚାଲୁଥିଲେ, କିଏ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଘର ଘରର ମହିଳାମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ମନେ କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀ ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଉନଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ବିନା ଏହା ଭୂମି ସହ ପର୍ବତ ହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ହାତୀ, ସେନା ଓ ଘୋଡ଼ାର ଦଳ ଦୁଃଖର ହାହାକାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଦଶରଥ ତାହାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଝିଅକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବେଶିତ ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଦାହିଣ ଦିଗରେ ଶୋଭିତ ହସ୍ତବଳୀ କୌସଲ୍ୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୈକେୟୀ ରହିଥିଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତମ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ— “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଅନି; ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ବନ୍ଧୁ, ନ ବନ୍ଧବୀ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି। ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁଁ; କାରଣ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରିଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ, ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ବିବାହ ଅଗ୍ନି ସାକ୍ଷୀ ରହି କରିଥିଲି, ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ କରେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେଉଥିବେ, ମୋତେ ସେ ଦାନ ମିଳୁନାହିଁ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟା ଉଠେଇ ନେଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଳି ମାରି ଚଲିଗଲେ। ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁବା ପରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ପୁଅ ରାଘବଙ୍କୁ ମନେ କରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ଚକ୍ରର ରାସ୍ତାରେ ବସିବା ସମୟରେ, ପୁନିପୁନି ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଲୁଚିଯିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖାଉଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ କରି; ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ— “ମୋ ପୁଅ ଯାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ରଥମାନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶୟନରେ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚମରା ହଲାରେ ଶୁଏ, ସେ ମୋର ଅତିପ୍ରିୟ ପୁଅ— ଆଜି ସେ କିଛି ଗଛ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠି, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ମହାହସ୍ତୀ ପଦ୍ମିନୀ ତଳୁ ବାହାରିବା ପରି ଦେଖାଯିବେ। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦେଖିବେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ କିପରି ଅସହାୟର ପରି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକ ମାଝିରେ ଅଳସି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟର ସ୍ୱର ଅଜଣା ଥିବାରୁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ମୃଗମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ, କୈକେୟୀ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବରେ ରହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ରାମ ନଥିବାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଦଶରଥ, ଅନେକ ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଦୁଃଖର ଅନ୍ତରାଳରୁ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସହରର ଅଂଗନା, ଗୃହ, ବଜାର, ଚଉକ ବନ୍ଦ; ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ; ବଡ଼ ରାସ୍ତାମାନେ ଶୂନ୍ୟ। ସମସ୍ତ ସହର ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ତଳି ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ଲୁଚିଯାଏ। ରାମ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଏହି ଭବନ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନାଗ ହରାଇଥିବା ଶାନ୍ତ ହିଲା ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ତା'ପରେ ଭୂମିପତି ଦଶରଥ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମୃଦୁ ଓ ଦୁଃଖିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଅ, ରାମଙ୍କର ମାଆ; ଏଠା ଛାଡ଼ି ମୋ ହୃଦୟ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବ?” ରାଜା ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ବସାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଶେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୋଉ ବିନା ଏହି ଗୃହ ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ହଟିଯିବା ପରି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ସେ ଦୃଢ଼ ବାହୁ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା?” ଯେଉଁ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ପୁନର୍ବାପସ୍ଥାନ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଏପରି ଦୁଃଖରାତ ରାତିରେ, ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ହାତ ଦେଖ; ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।