ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଘନ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଭୂମିପତି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନୋରମ ଲାଗୁନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା—ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଆଶା ନ ରଖି, ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତା ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଭାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପାରୁନଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେହ ହାରାଇ ଉଠିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରହୀନ ପୃଥିବୀ ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ହାତୀ, ସେନା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରୋଷ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାରାଜ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ପଦ ଧୂଳି ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ଅଧିକ ହୋଇଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରହିଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହ କୌଶଲ୍ୟା ଡାହାଣ ପଟେ ଏବଂ କୈକେୟୀ ବାମ ପଟେ ଚାଲିଥିଲେ। ବିବେକ, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାର ଧାରକ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନାହାଁ, ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼; ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ଜଣାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ନ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ, ନ ଆତ୍ମୀୟା ଭାବେ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି; ତୁମେ ଲାଭ ନିମିତ୍ତେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଅଗ୍ନିପରିକ୍ରମା ମୁଁ ତୁମ ସହ କରିଥିଲି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋତେ ନ ମିଳୁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଧୂଳି ଢାକିଥିବା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଲେ। ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ, ଯେପରି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଥବା ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅଗ୍ନି ଧରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ରଥର ପଥରେ ବସିଥିବା ଦଶରଥ ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ବିଳାପ କରିଥିଲେ—"ମୋ ପୁଅ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥର ଚିହ୍ନ ଏହି ରାସ୍ତାରେ ଅଛି, ସେ ମହାତ୍ମା ଆଉ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲା, ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ନାରୀମାନେ ଝାଲି ଦେଉଥିଲେ—ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ—ସେ ଆଜି କେଉଁଠି ଗଛ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୁଇଛି। ସେ ଧୂଳି ଢାକି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ପୃଥିବୀରୁ ଉଠିବ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀ ପଦ୍ମ ତଳା ଠାରୁ ବାହାରିଥାଏ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଏହି ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ସେ ଅନାଥ ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକାଭୁମିରେ ପଦ ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟ ଅପରିଚିତ ଥିବାରୁ, ତିନି ନିଶ୍ଚିତ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଜଙ୍ଗଳ ପଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି।" "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ଉଇଧବା ଭାବେ ରହିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବାର ସନ୍ତୋଷ ନିଅ; ଏହି ପୁରୁଷସିଂହ ବିନା, ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ଦଶରଥ, ଅନେକ ଲୋକରେ ଘେରାଯାଇ, ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ସମସ୍ତ ରାଜଧାନୀ ଏବେ ଶୂନ୍ୟ, ଅଙ୍ଗନା ଓ ଗୃହ ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚକ ଅନ୍ୟଦିନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ଲୋକମାନେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ। ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଭାବି ରହିଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଘର ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ମହାସରୋବର ଗରୁଡ଼ ନିଆଁ ସର୍ପ ବିନା ଅଶାନ୍ତ ଅଛି। ତାପରେ ଭୂମିପତି ଦଶରଥ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମୃଦୁ ଓ ଦୁଃଖିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କୌଶଲ୍ୟା ଘରକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତାଂକୁ; କାରଣ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଗାରେ ମୋର ହୃଦୟ ପ୍ରଶାନ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ।" ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସମ୍ମାନର ସହିତ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟା ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ରହିଲା। ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବହୁ ନୁହନ୍ତି ଦେଖି, ଘର ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ବାହୁ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—"ହେ ରାମ, ଆମକୁ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କଲେ?" "ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ବାକୁଡ଼ି ପାରିବେ।" ଏପରି ଭାବରେ ରାତି ନିଶିବେଳେ, ଯେଉଁ ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ଥିଲା, ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ।