ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ତୃଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ଗ୍ରହଗୁଡିକ ଆସି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଲେ, ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ଦେଖାଦେଲା ଵିଶାଖା। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ, ନଗରଟି ଏକ ବଡ଼ କଳା ବାତାସରେ ଉତ୍ପାତ ହୋଇଥିବା ମହାସାଗର ପରି କମ୍ପି ଉଠିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶିଖଳି ଗଲା, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଗ୍ରହ, ତାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଅଚିଁତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କେହି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିନୋଦନରେ ମନ ଲଗାଇଲେନାହିଁ। ଅନୁବାଦରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାନି ତାରଙ୍ଗୀଣୀ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୂମିର ନାୟକ ରାମଙ୍କୁ ଶୋକ କରିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିଲା, କେହି ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହେଇଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲାନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନ ପସନ୍ଦ ହେଲାନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଷ୍ଣତା ଦେଲାନାହିଁ; ସାରା ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲା। ଜନନୀମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇମାନେ, କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡି ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ଡୁବି ଶେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେନାହିଁ। ଏପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପି ଉଠିଲା, ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା, ହାତୀ, ଯୋଧା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଧିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅତି ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଂଶ। ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଇ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଚାଲିଯିବା ଧୂଳି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ହଟାଇଲେନାହିଁ। ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ଭବ ଥିଲା, ରାଜାଙ୍କର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଅଧିକ ହେଉଥିଲା। ହେଲେ, ରାମଙ୍କର ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ନମିଳିଲାବେଳେ, ଶୋକରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ରାଜା ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଭୁଜ ଭୂଷିତ, ଡାହାଣ ପାଖରେ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟପାଖରେ କୈକେୟୀ, ସୁନ୍ଦର କମର ଧାରିଣୀ, ଏକାସାଥି ଚାଲିଥିଲେ। ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନି—ତୁମେ ଅପରାଧରେ ନିଶ୍ଚିତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେନି, ନ ଜନାନୀ ଭାବରେ, ନ ନାତି ଭାବରେ। ଯେମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି—ମୁଁ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ମୁଁ ନୁହେଁ; କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ଲାଭ ନିମିତ୍ତ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରିଛ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ଦେଇଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ଶପଥ ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଅବିନାଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭରତ ମୋତେ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ମୋ ପିତା ପାଇଁ, ସେ ଦାନ ମୋତେ ନ ଆସୁ।” ଏପରେ, ଧୂଳିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକରେ ଜର୍ଜରିତ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ଅପସାରିଗଲେ। ଚାହିଦାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଥିବା ଭଳି, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୋକରେ ତପିଉଠିଲେ। ପୁନଃପୁନଃ ପଛକୁ ଦେଖି, ରଥର ପଥରେ ବସି, ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ହରାଇଥିବା ସମୟରେ ପରି ନିର୍ବଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ଷୋଭ କରିଲେ; ରାମ ନଗରର ପ୍ରାନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା କହିଲେ: “ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଯିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥର ଚିହ୍ନ ଏହି ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯେ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଚନ୍ଦନ ଶୋଇଯାଇଥିଲା, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପଙ୍ଖା ଦେଇଥିଲେ—ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ—ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ କିଏ ଗଛ ତଳେ, କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୋଇଯାଇଛି। ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଦୟନୀୟ ଭାବରେ, ଧୂଳିରେ ଢାକି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ହାତୀ ଚମ୍ପାପ୍ରସ୍ଥରୁ ଉଠିଥିବା ପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ଲୋକଙ୍କ ନାୟକ, ଅନାଥ ପରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିବେ। ଜନକର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ରେ ଅଳସି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବେ। ଅଜଙ୍ଗଲ ଜିବନରେ ଅଭିଜ୍ଞା ନଥିବା, ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦୀପ୍ତ ଦ୍ୱନି ଶୁଣି ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ପାଇବେ। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; କାରଣ, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା, ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ।" ଏଭଳି ଶୋକ କରି, ରାଜା ଏକ ବଡ଼ ଭିଡ଼ରେ ଘିରି ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅପରାଧ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମଣିଷ ପରି। ସେ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଚଉକ ଏବଂ ଘର ଶୂନ୍ୟ, ବଜାର ଏବଂ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ, ଏବଂ ରାଜପଥ ଭିଡ଼ ହୀନ। ସମସ୍ତ ନଗର ଦେଖି, ରାମ ଭାବି, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମେଘରେ ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋକ କରି। ରାମ, ବୈଦେହୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଘରଟି, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ନାଗ ବିନା ଏକ ବଡ଼ ଅବିଚଳ ହ୍ରଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରେ, ଭୂମିର ନାୟକ ରାଜା, ଶୋକରେ କଣ୍ଠ ଅଟକି ନମ୍ର, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ବିଷାଦ ଭରା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ତୁରନ୍ତ ମୋତେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଉ, ରାମଙ୍କ ମାତା; ଅନ୍ୟ କୁଏଁଠି ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବନାହିଁ।” ଏହିପରି ରାଜା କହିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନରେ ଏଠାରେ ବସାଇଲେ।